Kadınlarda Kısırlık Nedenleri ve Tedavi Seçenekleri

Kadınlarda Kısırlık Nedenleri ve Tedavi Seçenekleri

Kadınlarda kısırlık nedenleri arasında yumurtlama bozuklukları, tüplerin tıkanması veya hasarlanması, endometriozis, rahim içini etkileyen sorunlar ve yaşla ilişkili üreme kapasitesi değişiklikleri bulunur. Tedavi, saptanan nedene göre planlanır; yumurtlamayı destekleyen ilaçlar, seçilmiş durumlarda cerrahi, aşılama veya tüp bebek seçenekleri değerlendirilebilir. Doğru başlangıç, kadının ve erkek partnerin aynı dönemde incelenmesidir.

İnfertilite, düzenli ve korunmasız cinsel ilişkiye rağmen gebelik elde edilememesini ifade eder. Sorun yalnızca kadından, yalnızca erkekten veya her ikisini etkileyen etkenlerden kaynaklanabilir. Bazı çiftlerde ise temel incelemelere rağmen belirgin bir neden bulunamaz. Bu nedenle gebelik oluşmamasını tek bir kişiye bağlamak doğru değildir.

Kadınlarda kısırlık nedenleri nelerdir?

Gebeliğin oluşabilmesi için yumurtlama, spermle yumurtanın buluşması, döllenme ve embriyonun rahme yerleşmesi gibi aşamaların uyum içinde ilerlemesi gerekir. Bu aşamalardan birini etkileyen durum, gebelik elde edilmesini zorlaştırabilir.

Yumurtlama bozuklukları

Yumurtlama, olgunlaşan yumurtanın yumurtalıktan salınmasıdır. Yumurtlamanın seyrek gerçekleşmesi veya hiç olmaması, gebelik olasılığını azaltabilir. Adetlerin uzun aralıklarla gelmesi ya da hiç görülmemesi bu açıdan değerlendirilmelidir.

Polikistik over sendromu, yaygın bilinen kısaltmasıyla PKOS, yumurtlama düzensizliğine yol açabilen hormonal ve metabolik bir durumdur. Tiroit bezinin çalışma bozuklukları ve süt üretimiyle ilişkili prolaktin hormonunun yüksekliği de yumurtlamayı etkileyebilir. Ancak adet düzensizliği tek başına belirli bir hastalığın tanısını koydurmaz; altta yatan neden araştırılmalıdır.

Tüplerin tıkanması veya hasarlanması

Fallop tüpleri, yumurtayla spermin buluşmasına ve döllenen yumurtanın rahme taşınmasına yardımcı olur. Geçirilmiş bazı enfeksiyonlar, dış gebelik veya karın ve pelvis bölgesindeki ameliyatlar tüplerde hasar ya da çevresinde yapışıklık oluşturabilir.

Tüplerle ilgili sorunlar her zaman ağrı veya adet düzensizliği yapmaz. Bu yüzden düzenli adet görmek, tüplerin açık ve işlevsel olduğunu göstermez. Tek tüpün etkilenmesiyle her iki tüpün ciddi hasar görmesi de aynı şekilde değerlendirilmez.

Endometriozis

Endometriozis, rahim içini döşeyen dokuya benzer dokunun rahim dışında bulunmasıdır. Yumurtalıkları, tüpleri veya çevre dokuları etkileyerek gebelik oluşmasını zorlaştırabilir. Yumurtalıkta oluşturduğu kistler endometrioma, halk arasında çikolata kisti olarak adlandırılır.

Şiddetli adet ağrısı, ilişki sırasında ağrı veya uzun süren kasık ağrısı görülebilir; bazı kişilerde belirgin yakınma olmayabilir. Endometriozis tanısı, mutlaka infertilite gelişeceği anlamına gelmez. Tedavi kararı hastalığın özellikleri, ağrı, yaş ve gebelik planıyla birlikte verilir.

Rahimle ilgili yapısal sorunlar

Rahim içindeki polipler, rahim boşluğunu etkileyen bazı miyomlar, yapışıklıklar ve doğuştan gelen bazı yapısal farklılıklar üremeyi etkileyebilir. Miyom, rahmin kas dokusundan gelişen çoğunlukla iyi huylu bir oluşumdur.

Her miyom veya polip gebeliği engellemez. Oluşumun yeri, rahim boşluğuna etkisi ve kişinin diğer bulguları önemlidir. Görüntülemede saptanan her değişiklik için ameliyat kararı verilmez.

Yaş ve yumurtalık rezervindeki değişiklikler

Yaş ilerledikçe yumurta sayısı ve yumurtaların üreme potansiyeli değişir. Yumurtalık rezervi, kalan yumurta havuzuyla ilişkili bir kavramdır; yumurta kalitesiyle aynı şeyi ifade etmez. Aynı yaştaki kişilerde rezerv farklı olabilir.

Anti-Müllerian hormon, yani AMH testi, ve ultrasonla küçük yumurta keseciklerinin sayılması, yumurtalıkların tedaviye verebileceği yanıtı değerlendirmeye yardımcı olur. Düşük AMH doğal gebeliğin imkânsız olduğunu göstermez; normal AMH de gebelik garantisi sağlamaz. Sonuçlar yaş ve diğer incelemelerle birlikte yorumlanır.

Hangi belirtilerde ve ne zaman doktora başvurulmalı?

İnfertilitenin her zaman fark edilebilir bir belirtisi yoktur. Düzenli adet gören ve kendisini sağlıklı hisseden bir kişi de gebelik elde etmekte güçlük yaşayabilir.

ASRM’nin kadın infertilitesinin değerlendirilmesine ilişkin önerileri, bilinen bir risk yoksa düzenli korunmasız ilişkiye rağmen gebelik oluşmadığında şu zamanlamayı önerir:

• 35 yaşın altında: 12 ay sonunda değerlendirme.
• 35 yaş ve üzerinde: 6 ay sonunda değerlendirme.
• 40 yaşın üzerinde: Daha erken, gecikmeden değerlendirme düşünülebilir.

Adetlerin çok düzensiz olması veya hiç görülmemesi, bilinen endometriozis, tüp hastalığı, geçirilmiş kanser tedavisi ya da erkek partnerde bilinen üreme sorunu varsa bu süreleri beklemek gerekmez. Şiddetli adet ağrısı ve ilişki sırasında ağrı da görüşmede mutlaka belirtilmelidir.

Kısırlığın nedeni nasıl araştırılır?

İlk değerlendirmede adet düzeni, gebelik deneme süresi, önceki gebelikler, enfeksiyonlar, ameliyatlar ve kullanılan ilaçlar konuşulur. Ultrasonla rahim ve yumurtalıklar incelenir. Gerektiğinde yumurtlamaya yönelik hormon ölçümleri, yumurtalık rezervi değerlendirmesi ve tüplerin açıklığını gösteren testler planlanır.

Histerosalpingografi, kısaca HSG veya rahim filmi, rahim boşluğu ve tüpler hakkında bilgi sağlayan bir incelemedir. Kullanılacak yöntem ve testlerin zamanı, öyküye göre seçilir. Erkek partnerin semen analizi, yani sperm özelliklerini inceleyen test de değerlendirmeye dahil edilir.

İlk görüşmeye hazırlanmak ve incelemelerin sırasını anlamak için kadınlarda kısırlık tedavisine başlama rehberi yardımcı olabilir. Önceki sonuçları randevuya götürmek, gereksiz tekrarları azaltabilir.

Kadınlarda kısırlık tedavisi nasıl seçilir?

Tedavi yalnızca bir test sonucuna göre belirlenmez. Yaş, gebelik deneme süresi, tüplerin durumu, sperm bulguları, önceki tedavilere yanıt ve çiftin tercihleri birlikte değerlendirilir.

Başlıca sorunlara göre değerlendirilebilen tedavi yaklaşımları:

İlaç tedavisi hangi durumlarda kullanılır?

Yumurtlama bozukluğunda amaç, sorunun nedenini belirlemek ve uygun yöntemle yumurtlamayı sağlamaktır. Tiroit hastalığı veya prolaktin yüksekliği saptanmışsa bu durumlara yönelik tedavi gerekebilir.

PKOS’a bağlı yumurtlamama sorunu bulunan ve başka infertilite etkeni saptanmayan kadınlarda, 2023 uluslararası kılavuzu letrozolü ilk seçenek yumurtlama tedavisi olarak önerir. Bununla birlikte ilaç seçimi, kullanım uygunluğu ve takip hekim tarafından belirlenir. İlaçla uyarılan yumurtalıklarda aşırı yanıt ve çoğul gebelik gibi riskler olabileceğinden kontrol önemlidir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Rahim boşluğunu bozan bazı oluşumlarda veya seçilmiş tüp sorunlarında cerrahi yararlı olabilir. Ancak işlemin olası faydası; ameliyat riskleri, yaş ve diğer tedavi seçenekleriyle karşılaştırılmalıdır.

Endometrioma bulunan herkeste tüp bebek öncesi ameliyat yapılması önerilmez. Yalnızca canlı doğum olasılığını artırmak amacıyla rutin ameliyatın yararı gösterilmemiştir; işlem yumurtalık rezervini olumsuz etkileyebilir. Ağrı veya yumurta toplamada erişim güçlüğü gibi ek nedenler varsa cerrahi ayrıca değerlendirilebilir.

Aşılama ve tüp bebek hangi durumlarda gündeme gelir?

Aşılama, laboratuvarda hazırlanmış spermin yumurtlama döneminde rahme verilmesidir. Uygunluk için en az bir tüpün açık ve işlevsel olması, yumurtlamanın gerçekleşmesi veya sağlanabilmesi ve sperm özelliklerinin yeterli bulunması önemlidir.

Tüp bebek, yumurtaların toplanıp laboratuvarda döllenmesi ve gelişen embriyonun rahme aktarılmasıdır. Ciddi tüp sorunlarında, belirgin sperm etkeninde veya diğer tedavilerle sonuç alınamadığında değerlendirilebilir. Yöntemlerin uygulama biçimleri ve uygunluk koşulları, aşılama ve tüp bebek arasındaki farklar üzerinden karşılaştırılabilir.

Herkesin önce ilaç, ardından aşılama, son olarak tüp bebek uygulaması gerekmez. Özellikle zamanın önemli olduğu durumlarda tedavi sırası değişebilir. Başlangıçta, hangi koşullarda mevcut yaklaşımın yeniden değerlendirileceği konuşulmalıdır.

Yaşam alışkanlıkları ve destek tedaviye nasıl katkı sağlar?

Sigaranın bırakılması, dengeli beslenme, kişiye uygun fiziksel aktivite ve kronik hastalıkların kontrolü gebelik öncesi bakımın parçalarıdır. Kilo yönetimi gerekiyorsa bireysel ve sürdürülebilir bir yaklaşım seçilmelidir. Bu önlemler, gerekli incelemelerin veya tedavinin yerine geçmez.

Bitkisel ürünler ve takviyeler, sırf doğal olarak tanıtıldıkları için etkili veya güvenli kabul edilmemelidir. Kullanılan bütün ürünler hekime bildirilmelidir. Tedavi sürecinde psikolojik destek almak da belirsizlik ve duygusal yükle baş etmeye yardımcı olabilir; gebelik oluşmamasını kişinin kaygısına veya yeterince çaba göstermemesine bağlamak doğru değildir.

Sıkça Sorulan Sorular