Azospermi ve Erkek Kısırlığı

Azospermi ve erkek kısırlığı, semen örneğinde sperm hücresi bulunmamasıyla ilişkili önemli bir üreme sağlığı konusudur. Azospermi, erkeğin cinsel isteğinin veya sertleşme işlevinin olmadığı anlamına gelmez. Semen miktarı ve cinsel işlevler normal olduğu hâlde ejakülatta sperm bulunmayabilir.

Tanı tek bir standart semen incelemesine bakılarak kesinleştirilmemelidir. Semen örneğinin santrifüj edilmesi, oluşan çökeltinin mikroskop altında incelenmesi ve testin uygun koşullarda tekrarlanması gerekir. Ardından sperm üretiminin mi bozuk olduğu, yoksa üretilen spermlerin kanallardaki bir engel nedeniyle dışarı mı çıkamadığı araştırılır.

Azospermi, biyolojik olarak çocuk sahibi olmanın her durumda imkânsız olduğu anlamına gelmez. Nedene göre hormon tedavisi, kanal onarımı veya testisten sperm elde edilmesi gibi seçenekler değerlendirilebilir. Başarı olasılığı azosperminin türüne, genetik bulgulara ve çiftin diğer üreme özelliklerine bağlıdır.

Cinsel İktidarsızlık ve Kısırlık

Azospermi Nedir?

Azospermi, semen örneğinde santrifüj sonrası yapılan ayrıntılı mikroskobik incelemede sperm hücresi bulunmamasıdır. Semen sıvısı yalnızca spermlerden oluşmadığı için azospermisi bulunan erkekte boşalma sırasında normal görünümlü meni gelebilir.

Sperm hücreleri testislerde üretilir. Epididimde olgunlaşır, sperm kanallarından ilerler ve boşalma sırasında prostat ile seminal veziküllerden gelen sıvılarla birleşir. Bu zincirin herhangi bir aşamasındaki sorun ejakülatta sperm bulunmamasına neden olabilir.

Azospermi ile Sperm Sayısının Düşük Olması Aynı mıdır?

Azospermi ile oligozoospermi birbirinden farklıdır. Oligozoospermide semen örneğinde sperm vardır ancak yoğunluk referans değerlerin altındadır. Azospermide ise ayrıntılı incelemeye rağmen sperm görülmez.

Bazen ilk mikroskobik incelemede sperm bulunmazken santrifüj edilen örneğin çökeltisinde az sayıda sperm saptanabilir. Bu durum kriptozoospermi olarak adlandırılır ve gerçek azospermiden ayrılmalıdır. Bulunan spermler uygun koşullarda dondurularak ileride mikroenjeksiyon amacıyla saklanabilir.

Azospermi Cinsel İşlevleri Etkiler mi?

Azospermi çoğunlukla sertleşme, orgazm veya boşalma hissini doğrudan etkilemez. Bu nedenle cinsel performansa bakılarak sperm üretimi hakkında karar verilemez.

Hormon eksikliği azospermiye neden oluyorsa cinsel istekte azalma, enerji kaybı ve sertleşme sorunu görülebilir. Fakat birçok azospermi vakasında testosteron düzeyi ve cinsel işlevler normaldir.

Azospermi Türleri Nelerdir?

Azospermi temel olarak obstrüktif ve nonobstrüktif olmak üzere iki gruba ayrılır. Ayrım, tedavi yöntemini ve sperm elde etme olasılığını doğrudan etkiler.

Bu bulgular kesin kurallar değildir. Azosperminin türü yalnızca tek bir hormon değerine veya testis büyüklüğüne göre belirlenmemelidir.

Obstrüktif Azospermi

Obstrüktif azospermi, testislerde sperm üretimi devam ettiği hâlde sperm kanallarındaki tıkanıklık veya doğuştan kanal yokluğu nedeniyle spermlerin semene ulaşamamasıdır.

Başlıca nedenleri şunlardır:

• Sperm kanallarının doğuştan iki taraflı bulunmaması
• Geçirilmiş enfeksiyonlar
• Kasık, testis veya pelvik bölge ameliyatları
• Vazektomi
• Epididim veya vaz deferens tıkanıklığı
• Boşalma kanalı kistleri ve darlıkları
• Travmaya bağlı kanal hasarı

Doğuştan iki taraflı sperm kanalı yokluğu, CFTR genindeki değişikliklerle ilişkili olabilir. Bu nedenle erkek ve gerektiğinde kadın partner için genetik inceleme planlanabilir.

Nonobstrüktif Azospermi

Nonobstrüktif azospermi, testislerde sperm üretiminin ciddi şekilde azalması veya tamamen bozulmasıdır. Sperm üretimi testisin tamamında bulunmayabileceği gibi küçük ve sınırlı alanlarda devam edebilir.

Olası nedenler arasında şunlar bulunur:

• Klinefelter sendromu gibi kromozom bozuklukları
• Y kromozomu mikrodelesyonları
• İnmemiş testis öyküsü
• Kabakulak sonrası testis iltihabı
• Kemoterapi ve radyoterapi
• Testis torsiyonu veya ciddi travma
• Bazı toksik ve mesleki maruziyetler
• İleri testis yetmezliği
• Nedeni belirlenemeyen sperm üretim bozukluğu

Nonobstrüktif azospermide normal testosteron sonucu, testiste mutlaka sperm üretildiğini göstermez. Aynı şekilde yüksek FSH, cerrahi yöntemle kesinlikle sperm bulunamayacağı anlamına gelmez.

Hormon Eksikliğine Bağlı Azospermi

Hipotalamus veya hipofiz bezinden kaynaklanan hormon eksiklikleri testislerin yeterince uyarılamamasına neden olabilir. Hipogonadotropik hipogonadizm olarak adlandırılan bu durumda FSH ve LH düzeyleri düşük veya normalin alt sınırında olabilir.

Doğuştan hormon eksiklikleri, hipofiz hastalıkları, bazı tümörler ve dışarıdan testosteron kullanımı bu tabloya yol açabilir. Uygun vakalarda hormon tedavisiyle sperm üretimi başlatılabilir; ancak yanıt için aylar gerekebilir.

Azospermi Neden Ortaya Çıkar?

Azosperminin nedeni doğuştan veya sonradan gelişmiş olabilir. Bazı erkeklerde birden fazla etken birlikte bulunabilir.

Genetik ve Doğuştan Gelen Nedenler

Kromozomların sayı veya yapısındaki değişiklikler sperm üretimini etkileyebilir. Klinefelter sendromu, nonobstrüktif azosperminin genetik nedenleri arasında yer alır.

Y kromozomundaki AZF bölgelerinde oluşan mikrodelesyonlar da sperm üretim bozukluğuna yol açabilir. Delesyonun bulunduğu bölge, testisten sperm elde etme ihtimali açısından önem taşır. Avrupa Üroloji Birliği, AZFa veya AZFb bölgelerini tamamen kapsayan delesyonlarda cerrahi sperm elde etme olasılığının çok düşük olduğunu ve testiküler sperm ekstraksiyonu uygulanmamasını önermektedir. EAU Erkek İnfertilitesi Kılavuzu

Testosteron ve Anabolik Steroid Kullanımı

Dışarıdan kullanılan testosteron, sanılanın aksine sperm üretimini artırmaz. Hipofizden FSH ve LH salgısını baskılayarak testis içindeki testosteron yoğunluğunu düşürebilir ve sperm üretimini ciddi biçimde azaltabilir.

Anabolik steroidler de geçici veya uzun süren azospermiye neden olabilir. Gebelik planlayan erkekler testosteron ve spor amacıyla kullanılan hormonları doktora bildirmelidir. Bu ürünler hekim değerlendirmesi olmadan aniden bırakılmamalıdır.

Enfeksiyon, Ameliyat ve Kanser Tedavileri

Üreme yollarındaki enfeksiyonlar epididim veya sperm kanallarında tıkanıklık oluşturabilir. Kasık fıtığı, prostat, mesane ve skrotum ameliyatları sırasında oluşan kanal hasarı da obstrüktif azospermiye neden olabilir.

Kemoterapi ve radyoterapi hızlı bölünen sperm öncül hücrelerini etkileyebilir. Etkinin geçici veya kalıcı olması tedavinin türüne, dozuna ve kişinin özelliklerine göre değişir. Kanser tedavisinden önce uygun hastalarda sperm dondurma değerlendirilmelidir.

Azospermi Tanısı Nasıl Konur?

Tanı, semen analiziyle başlar ancak sperm bulunmadığını belirlemek yalnızca ilk aşamadır. Sonraki amaç azosperminin türünü ve nedenini ortaya çıkarmaktır.

Semen Analizinin Tekrarlanması

Semen örneği uygun cinsel perhiz sonrasında steril kaba alınmalıdır. Örneğin tamamının kaba girmesi önemlidir. Laboratuvarda semen santrifüj edilir ve çökeltide sperm aranır.

Azospermi tanısı genellikle farklı zamanlarda alınan en az iki semen analiziyle doğrulanır. Dünya Sağlık Örgütünün güncel semen kılavuzu, örneklerin standart yöntemlerle incelenmesine yönelik laboratuvar prosedürlerini açıklamaktadır.

Sağlık Öyküsü ve Fizik Muayene

İnmemiş testis, enfeksiyon, travma, ameliyat, kanser tedavisi ve daha önce çocuk sahibi olup olunmadığı sorgulanır. Kullanılan ilaçlar, testosteron, anabolik steroidler ve mesleki maruziyetler değerlendirilir.

Muayenede testislerin büyüklüğü ve yapısı, epididim, sperm kanalları ve varikosel incelenir. Sperm kanallarının ele gelmemesi doğuştan kanal yokluğunu düşündürebilir.

Hormon Testleri

FSH ve total testosteron temel hormon testleri arasındadır. Testosteron düşükse LH ve gerektiğinde prolaktin değerlendirilebilir.

Yüksek FSH, testislerin sperm üretme kapasitesindeki bozukluğu destekleyebilir. Normal FSH ise obstrüksiyonu düşündürebilse de sperm üretim bozukluğunu tamamen dışlamaz.

Genetik Testler

Sperm üretim bozukluğu düşünülen azospermide karyotip ve Y kromozomu mikrodelesyon testi istenebilir. Sperm kanallarının doğuştan bulunmaması halinde CFTR analizi uygulanabilir.

Genetik test sonucu yalnızca tanıyı açıklamakla kalmaz; sperm elde etme işleminden beklenen sonucu ve genetik değişikliğin çocuğa aktarılma ihtimalini de etkileyebilir. Test öncesinde veya sonrasında genetik danışmanlık gerekebilir.

Görüntüleme Yöntemleri

Ultrason her azospermi vakasında rutin olarak gerekli değildir. Fizik muayenenin yetersiz kaldığı, testiste kitle veya varikosel şüphesi bulunan durumlarda skrotal ultrason uygulanabilir.

Semen hacminin düşük, pH değerinin asidik olması ve boşalma kanalı tıkanıklığından şüphelenilmesi halinde transrektal ultrason kullanılabilir. Boşalma sonrasında idrar analizi, geriye boşalmayı değerlendirmeye yardımcı olabilir.

Azospermi Tedavisi Nasıl Yapılır?

Azospermi için herkese uygulanan tek bir tedavi yoktur. Tedavi, tıkanıklık bulunup bulunmamasına, hormon ve genetik sonuçlara, kadın partnerin yaşına ve yumurtalık rezervine göre planlanır.

Hormon Tedavisi

Hipogonadotropik hipogonadizmde hCG, FSH veya belirli durumlarda GnRH tedavileriyle testislerin uyarılması mümkün olabilir. Sperm üretiminin başlaması zaman alabilir ve düzenli hormon ile semen kontrolleri gerekir.

Primer testis yetmezliğinde yüksek doz hormon kullanmak her zaman sperm üretimini başlatmaz. Bitkisel ürünlerin veya takviyelerin azospermiyi tedavi ettiğine ilişkin güvenilir bir garanti bulunmamaktadır.

Tıkanıklığın Cerrahi Olarak Düzeltilmesi

Obstrüktif azospermide tıkanıklığın yerine göre mikrocerrahi kanal onarımı yapılabilir. Vazektomi sonrası vazovazostomi, epididim düzeyindeki tıkanıklıkta epididimovazostomi değerlendirilebilir.

Cerrahi onarımın uygunluğu kadın partnerin yaşı, yumurtalık rezervi, tıkanıklığın süresi ve çiftin tedavi tercihlerine bağlıdır. Aynı işlem sırasında sperm alınarak dondurulması bazı vakalarda düşünülebilir.

Cerrahi Sperm Elde Etme Yöntemleri

Obstrüktif azospermide epididim veya testisten iğne ya da mikrocerrahi yöntemlerle sperm alınabilir. PESA, MESA, TESA ve TESE uygulanabilecek yöntemler arasındadır.

Nonobstrüktif azospermide testis içindeki sınırlı sperm üretim bölgelerini bulmak amacıyla mikro-TESE tercih edilebilir. AUA ve ASRM, nonobstrüktif azospermide cerrahi sperm elde edilmesi planlanıyorsa mikrodiseksiyonlu TESE uygulanmasını önermektedir.

Cerrahi işlemle sperm bulunacağı garanti edilemez. Kanama, enfeksiyon, testis dokusunda hasar ve testosteron düzeyinde düşme gibi riskler işlem öncesinde konuşulmalıdır.

Mikroenjeksiyon ve Gebelik

Cerrahi yöntemle elde edilen sperm sayısı çoğunlukla doğal gebelik veya aşılama için yeterli değildir. Bu spermler genellikle tüp bebek tedavisi kapsamında mikroenjeksiyonla yumurtaya aktarılır.

Gebelik olasılığını yalnızca sperm bulunması belirlemez. Kadın partnerin yaşı, yumurtalık rezervi, elde edilen yumurta sayısı ve embriyo kalitesi de başarı üzerinde etkilidir.

Azospermide Yaşam Tarzı Değişiklikleri Etkili midir?

Sigaranın bırakılması, aşırı alkolden kaçınılması, sağlıklı kilonun korunması ve yüksek ısı maruziyetinin azaltılması genel üreme sağlığını destekleyebilir. Ancak bu düzenlemeler kanal yokluğu, genetik değişiklik veya ileri testis yetmezliği gibi nedenleri ortadan kaldırmaz.

Kontrolsüz vitamin, hormon ve bitkisel ürün kullanımı tanıyı geciktirebilir. Özellikle testosteron içeren ürünler sperm üretimini daha fazla baskılayabilir.

Azospermi ve erkek kısırlığı, semen örneğinde sperm bulunmamasıyla ilişkili olsa da nedenleri ve tedavi seçenekleri birbirinden farklıdır. Obstrüktif azospermide sperm üretimi devam eder ancak kanallarda engel bulunur. Nonobstrüktif azospermide ise testislerin sperm üretme kapasitesi ciddi şekilde bozulmuştur.

Tanı en az iki ayrıntılı semen analiziyle doğrulanmalı; muayene, hormonlar ve gerekli genetik testlerle azosperminin türü belirlenmelidir. Hormon tedavisi, kanal onarımı veya mikro-TESE ile sperm elde edilmesi uygun vakalarda çocuk sahibi olma imkânı sunabilir ancak kesin başarı garantisi vermez.

Sıkça Sorulan Sorular