Beslenme Bozukluğu Kısırlık Sebebi Midir? Nedenleri

Beslenme Bozukluğu Kısırlık Sebebi olabilir mi? Kısa cevap: Bazı durumlarda beslenme bozukluğu doğurganlığı olumsuz etkileyebilir, ancak tek başına her kısırlık vakasının nedeni değildir. Çok düşük kalori almak, aşırı kilo kaybetmek, vücudun ihtiyacından az beslenmek veya obezite gibi durumlar hormonları, yumurtlamayı ve genel üreme sağlığını etkileyebilir. Erkeklerde de kilo fazlalığı ve sağlıksız yaşam alışkanlıkları sperm üretimiyle ilişkili olabilir. Buna karşılık tek bir yiyeceği yiyerek “kısır olmak” ya da belirli bir besini tüketerek kısırlığı tedavi etmek gibi basit bir denklem yoktur. Kısırlık çoğu zaman yaş, yumurtlama, tüpler, rahim, sperm özellikleri ve başka sağlık sorunlarının birlikte değerlendirilmesini gerektirir.

Beslenme Bozukluğu Kısırlık Sebebi Olabilir mi?

Beslenmenin üreme sağlığı üzerinde etkisi vardır; fakat “kötü beslendim, kesin kısır oldum” demek doğru değildir. Dünya Sağlık Örgütü, obezite gibi yaşam tarzıyla ilişkili faktörlerin doğurganlığı etkileyebileceğini belirtir. WHO’nun 2025 infertilite kılavuzu da gebelik planlayan veya gebelik elde etmeye çalışan kişilere sağlıklı beslenme, fiziksel aktivite ve sigarayı bırakma gibi yaşam tarzı önerilerinin verilmesini destekler.

Burada iki uç durum özellikle önemlidir: Vücudun ihtiyacından belirgin şekilde az enerji almak ve aşırı kilo/obezite. Her ikisi de hormon sistemiyle üreme fonksiyonları arasındaki dengeyi etkileyebilir. Ancak normal kiloda olmak da tek başına doğurganlık garantisi değildir.

Çok Az Yemek ve Aşırı Zayıflık Yumurtlamayı Etkileyebilir

Vücut uzun süre ihtiyacından daha az enerji aldığında, özellikle buna yoğun egzersiz ve hızlı kilo kaybı da eşlik ediyorsa adet düzeni bozulabilir. Bazı kadınlarda adetler seyrekleşebilir veya tamamen kesilebilir. Bu durumun nedenlerinden biri fonksiyonel hipotalamik amenore adı verilen tablodur.

Fonksiyonel hipotalamik amenore, beyinden yumurtalıklara giden hormonal sinyallerin enerji yetersizliği, kilo kaybı, yoğun egzersiz veya stres gibi etkenlerle baskılanması sonucu ortaya çıkabilir. Yumurtlama olmadığı için doğal yolla gebelik elde etmek zorlaşabilir.

Endocrine Society kılavuzu bu durumda enerji dengesinin düzeltilmesini önerir. Bu; kişinin durumuna göre daha yeterli kalori alması, beslenme düzeninin iyileştirilmesi, aşırı egzersizin azaltılması ve bazen kilo alınması anlamına gelebilir.

Özellikle şu durumlar değerlendirme gerektirir:

• birkaç ay boyunca adet görememe,
• adetlerin belirgin şekilde seyrekleşmesi,
• kısa sürede fazla kilo verme,
• sürekli çok düşük kalorili beslenme,
• yoğun sporla birlikte yetersiz beslenme,
• yeme bozukluğu belirtilerinin bulunması.

Böyle bir durumda yalnızca “daha çok ye” demek yeterli değildir. Kadın Hastalıkları ve Doğum, gerektiğinde Endokrinoloji, Beslenme ve Diyetetik ve ruh sağlığı desteği birlikte gerekebilir. Endocrine Society de ciddi enerji yetersizliğiyle ilişkili hipotalamik amenorede tıbbi, beslenme ve gerektiğinde psikolojik desteğin birlikte değerlendirilmesini önerir.

Fazla Kilo ve Obezite Doğurganlığı Nasıl Etkiler?

Beslenme bozukluğu sadece az yemek anlamına gelmez. Uzun süre ihtiyaçtan fazla enerji almak ve buna bağlı obezite de doğurganlıkla ilişkili olabilir.

ASRM’ye göre obezite kadınlarda yumurtlama ve adet düzenini, doğal doğurganlığı ve bazı infertilite tedavilerinin sonuçlarını olumsuz etkileyebilir. Bununla birlikte obezitesi olan her kadın kısır değildir. Fazla kilolu veya obez olduğu halde düzenli yumurtlayan ve doğal yolla hamile kalan kişiler de vardır.

Özellikle insülin direnci ve polikistik over sendromu gibi durumların eşlik ettiği kadınlarda kilo ve metabolik sağlık daha önemli hâle gelebilir. WHO da PCOS’ta sağlıklı beslenme ve fiziksel aktivitenin, kilo kaybı oluşmasa bile önemli olduğunu vurgular.

Kilo verme kararı da kişiye göre verilmelidir. “Ne kadar hızlı verirsem o kadar çabuk hamile kalırım” düşüncesi doğru değildir. Aşırı kısıtlayıcı diyetler bu kez enerji yetersizliğine ve adet sorunlarına yol açabilir. ASRM ayrıca yaş ve diğer infertilite faktörleri dikkate alınmadan herkes için tedavi öncesinde aynı kilo verme yaklaşımının uygun olmayabileceğine dikkat çeker.

Erkeklerde Beslenme Bozukluğu Sperm Kalitesini Etkiler mi?

Doğurganlık yalnızca kadınla ilgili değildir. Erkeklerde de kilo, genel sağlık ve beslenme alışkanlıkları üreme sağlığıyla ilişkili olabilir.

AUA/ASRM erkek infertilitesi kılavuzunda beslenmeyle erkek doğurganlığı arasındaki çalışmaların sınırlı olduğu belirtilir. Mevcut düşük kaliteli kanıtlar; daha fazla sebze ve meyve, daha az yağ ve et içeren bazı beslenme örüntülerinin daha iyi semen özellikleriyle ilişkili olabileceğini düşündürür. Ancak bu ilişki, belirli bir diyetin kısırlığı tedavi ettiğini kanıtlamaz.

Obezite de erkeklerde hormon düzeylerindeki değişiklikler, daha düşük sperm sayısı veya hareketliliğiyle ilişkili olabilir. Buna rağmen yalnızca kiloya veya tabağa bakarak bir erkeğin doğurgan olup olmadığı söylenemez. Erkek infertilitesinin değerlendirilmesinde semen analizi gibi tıbbi incelemeler gerekir.

Hangi Besinler Kısırlık Yapar?

İnternette “şunu yersen sperm ölür”, “bu yiyecek yumurtalıkları bitirir” veya “şeker kesin kısırlık yapar” gibi çok kesin iddialar görülebilir. Bu şekilde düşünmek bilimsel olarak yanıltıcıdır.

Tek bir yiyeceğin normal miktarlarda tüketilmesinin tek başına kısırlık oluşturduğunu söylemek çoğu durumda mümkün değildir. Daha anlamlı olan, kişinin uzun dönemdeki genel beslenme örüntüsü, toplam enerji alımı, kilosu, metabolik sağlığı, alkol ve sigara kullanımı gibi faktörlerin birlikte değerlendirilmesidir. WHO da infertilite açısından obezite, sigara ve aşırı alkol tüketimi gibi yaşam tarzı faktörlerine dikkat çekmektedir.

Sitedeki Hangi Besinler Kısırlık Yapar? yazısında tek tek besin gruplarıyla ilgili iddiaları ayrıca inceleyebilirsiniz. Düşük karbonhidratlı beslenmenin üreme sağlığı açısından nasıl değerlendirilmesi gerektiğini ise Düşük Karbonhidratlı Beslenme ve Kısırlık yazısında ele aldık.

Vitamin Eksikliği Kısırlık Yapar mı?

Vitamin ve mineral eksiklikleri konusunda da aşırı kesin konuşmamak gerekir. Demir, B12, folat, D vitamini, çinko ve diğer mikro besinler vücudun normal işleyişinde rol oynar. Fakat herhangi bir vitaminin düşük çıkması tek başına kişinin kısır olduğu anlamına gelmez.

Aynı şekilde “D vitamini kullan, hamile kalırsın” veya “çinko spermi kesin düzeltir” gibi ifadeler bilimsel olarak doğru değildir. WHO’nun infertilite yaklaşımı, tek bir takviyeyi mucize çözüm olarak göstermek yerine genel sağlıklı beslenme ve kişiye özel infertilite değerlendirmesini öne çıkarır.

Takviye ihtiyacı kişinin beslenmesine, hastalıklarına ve laboratuvar sonuçlarına göre değerlendirilmelidir. Özellikle yüksek doz vitamin ve mineral ürünleri gelişigüzel kullanılmamalıdır. Gebelik planlayan kişilerin kullandıkları ilaç ve takviyeleri sağlık profesyonelleriyle paylaşması daha güvenli bir yaklaşımdır.

Şok Diyetler ve Hızlı Kilo Vermek Zararlı mı?

Çok düşük kalorili şok diyetler, uzun süre aç kalma veya kısa sürede fazla kilo vermeyi hedefleyen programlar doğurganlık planlayan kişiler için iyi bir yaklaşım olmayabilir. Özellikle kadınlarda enerji açığı büyüdüğünde adet düzeni ve yumurtlama etkilenebilir.

Kilo vermesi tıbben uygun görülen bir kişinin hedefi yalnızca tartıdaki sayıyı hızlı düşürmek değil, sürdürülebilir bir beslenme düzenine geçmek olmalıdır. Gebelik planı, yaş ve infertilite süresi de önemlidir. Özellikle yaş nedeniyle zamanın önemli olduğu kişilerde aylar sürecek kilo verme programının infertilite tedavisinden önce zorunlu tutulup tutulmayacağı kişiye özel değerlendirilmelidir.

Beslenme ve Doğurganlık İlişkisi Kısaca

Tablodaki temel nokta, beslenmenin doğurganlığın parçalarından biri olduğu ancak tek belirleyici olmadığıdır.

Hamile Kalmak İçin Nasıl Beslenmeli?

“Doğurganlık diyeti” adı altında kısırlığı tedavi ettiği kanıtlanmış mucize bir menü yoktur. WHO’nun güncel infertilite yaklaşımı sağlıklı beslenme ve fiziksel aktiviteyi gebelik planlayan çiftler için genel yaşam tarzı desteğinin bir parçası olarak görür.

Pratikte amaç şunlardır:

1. Çok kısıtlayıcı ve tek yönlü diyetlerden kaçınmak.
2. Sebze, meyve, tam tahıllar, uygun protein kaynakları ve sağlıklı yağları içeren çeşitli bir beslenme düzeni kurmak.
3. Kilo sorunu varsa bunu suçluluk konusu yapmak yerine sağlık profesyoneliyle değerlendirmek.
4. Sigara kullanılıyorsa bırakmak için destek almak.
5. Aşırı alkol tüketiminden kaçınmak.
6. Rastgele “doğurganlık takviyesi” kullanmamak.
7. Kadın ve erkek partnerin beslenme ve genel sağlığını birlikte düşünmek.

Beslenmenin düzeltilmesi genel sağlık açısından değerlidir; fakat tıkalı tüp, ciddi sperm problemi veya başka bir tıbbi infertilite nedenini ortadan kaldırmaz. WHO, kadın infertilitesinde tüp, rahim ve yumurtalık sorunlarının; erkeklerde ise kanallardaki tıkanıklıklar, hormonal sorunlar ve sperm üretimi veya kalitesiyle ilgili problemlerin ayrı nedenler olabileceğini belirtmektedir.

Ne Zaman Doktora ve Diyetisyene Başvurulmalı?

Gebelik uzun süredir oluşmuyorsa bütün sorunu beslenmeye bağlayıp aylarca yalnızca diyet denemek doğru değildir. WHO infertiliteyi düzenli korunmasız ilişkiye rağmen 12 ay veya daha uzun sürede gebelik elde edilememesi olarak tanımlar.

Bunun yanında adetlerin üç ay veya daha uzun süre kesilmesi, çok hızlı kilo kaybı, belirgin düşük kilo, yeme bozukluğu şüphesi veya yoğun egzersizle birlikte adet düzensizliği varsa daha erken değerlendirme gerekir.

Kadınlarda Kadın Hastalıkları ve Doğum, erkeklerde Üroloji veya Androloji değerlendirmesi gerekebilir. Beslenmeyle ilgili ciddi kısıtlama, kilo problemi veya eksiklik şüphesi varsa Beslenme ve Diyetetik uzmanı da sürece dahil edilebilir. Fonksiyonel hipotalamik amenore gibi durumlarda multidisipliner yaklaşım özellikle önemlidir.

Beslenme Bozukluğu Kısırlık Sebebi olabilir mi sorusunun cevabı bazı durumlarda “doğurganlığı etkileyebilir” şeklindedir; ancak beslenme tek başına bütün kısırlık vakalarını açıklamaz. Çok düşük enerji alımı ve aşırı kilo kaybı kadınlarda yumurtlamayı durdurabilecek hormonal değişikliklere yol açabilir. Obezite de kadın ve erkek üreme sağlığıyla olumsuz ilişkili olabilir.

Buna karşılık tek bir besini suçlamak veya tek bir vitaminle kısırlığın çözüleceğini düşünmek doğru değildir. En yararlı yaklaşım dengeli ve yeterli beslenmek, sağlıklı yaşam alışkanlıklarını desteklemek ve gebelik gecikiyorsa kadın ile erkek partneri birlikte tıbbi olarak değerlendirmektir. WHO’nun güncel infertilite kılavuzu da sağlıklı beslenme ve fiziksel aktiviteyi genel infertilite bakımının destekleyici parçaları arasında değerlendirmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

Bilimsel Kaynaklar

• WHO – Guideline for the Prevention, Diagnosis and Treatment of Infertility