Kadın Üremesinde Sağlık Durumları

Kadın üreme sağlığı; yumurtalıkların çalışması, düzenli yumurtlama, fallop tüplerinin açıklığı, rahim yapısı ve hormonların dengeli işleyişiyle yakından ilişkilidir. Bu sistemlerden birini etkileyen sağlık sorunu adet düzenini, doğal gebelik ihtimalini veya gebeliğin sağlıklı biçimde devam etmesini etkileyebilir.

Kadın üremesinde sağlık durumları yalnızca kısırlıkla sınırlı değildir. Ağrılı veya düzensiz adet, aşırı kanama, hormonal belirtiler, tekrarlayan gebelik kaybı ve erken menopoz bulguları da üreme sağlığının değerlendirilmesini gerektirebilir.

Her hastalık doğrudan infertiliteye neden olmaz. Etki; sağlık sorununun türüne, şiddetine, kadının yaşına ve eşlik eden diğer faktörlere göre değişir. Erken değerlendirme, düzeltilebilir nedenlerin belirlenmesine ve kişiye uygun bir yol haritası oluşturulmasına yardımcı olur.

Kruger Morfoloji Yüzde 1 ile Hamile Kalınır mı?

Kadın Üreme Sistemi Nasıl Çalışır?

Sağlıklı bir üreme döngüsünde beyindeki hipotalamus ve hipofiz bezinden salgılanan hormonlar yumurtalıkları uyarır. Yumurtalıkta gelişen foliküllerden biri olgunlaşır ve yumurtlama sırasında yumurta hücresi fallop tüpüne bırakılır.

Yumurta tüpte spermle karşılaşarak döllenebilir. Oluşan embriyo rahme ilerler ve uygun durumdaki rahim iç tabakasına tutunur. Bu aşamalardan herhangi birindeki sorun gebeliğin oluşmasını veya devamını zorlaştırabilir.

Kadın doğurganlığında temel olarak şu alanlar değerlendirilir:

• Yumurtlama düzeni
• Yumurtalık rezervi ve yaş
• Fallop tüplerinin açıklığı
• Rahim ve rahim içi yapı
• Hormon dengesi
• Endometriozis ve pelvik yapışıklıklar
• Genel sağlık ve yaşam tarzı

Dünya Sağlık Örgütü, kadın infertilitesinin yumurtalık, tüp, rahim ve endokrin sisteme ait birçok farklı nedenden kaynaklanabileceğini belirtmektedir. Bazı çiftlerde ise mevcut incelemelere rağmen kesin bir neden bulunamayabilir.

Yumurtlamayı Etkileyen Sağlık Sorunları

Yumurtlama bozuklukları, adetlerin seyrekleşmesine veya tamamen kesilmesine neden olabilir. Bununla birlikte bazı kadınlarda adet görülmesine rağmen düzenli yumurtlama gerçekleşmeyebilir.

ASRM’ye göre yumurtlama sorunları, kadın infertilitesinin önemli nedenlerinden biridir. Sık görülen nedenler arasında PCOS, tiroit bozuklukları, hiperprolaktinemi, kilo değişiklikleri ve aşırı egzersiz yer alır.

Polikistik Over Sendromu

Polikistik over sendromu (PCOS), yumurtlama düzensizliğinin en sık karşılaşılan nedenlerinden biridir. Adet gecikmeleri, seyrek adet, tüylenme artışı, akne, kilo kontrolünde güçlük ve gebelikte gecikmeyle kendini gösterebilir.

PCOS bulunan her kadın kısır değildir. Kendiliğinden yumurtlayan ve doğal yolla hamile kalan birçok kadın vardır. Yumurtlama gerçekleşmediğinde yaşam tarzı düzenlemeleri, yumurtlamayı destekleyen ilaçlar veya gerekli durumlarda yardımcı üreme tedavileri uygulanabilir.

Dünya Sağlık Örgütüne göre PCOS, üreme çağındaki kadınların yaklaşık yüzde 10–13’ünü etkileyen hormonal ve metabolik bir durumdur. İnsülin direnci, tip 2 diyabet ve obezite riski de değerlendirilmelidir. (Dünya Sağlık Örgütü PCOS bilgi sayfası)

Hipotalamik Amenore

Yoğun egzersiz, yetersiz beslenme, hızlı kilo kaybı ve uzun süreli fiziksel veya psikolojik stres, beynin yumurtalıkları uyaran hormonları azaltmasına neden olabilir. Bunun sonucunda adetler seyrekleşebilir veya tamamen kesilebilir.

Hipotalamik amenore, yalnızca gebelik ihtimalini değil kemik sağlığını da etkileyebilir. Tedavide enerji alımının düzenlenmesi, aşırı egzersizin azaltılması ve altta yatan stres veya beslenme sorununun ele alınması önem taşır.

Prolaktin ve Tiroit Bozuklukları

Prolaktin hormonunun yüksek olması yumurtlamayı baskılayabilir. Adet düzensizliği, göğüsten süt benzeri sıvı gelmesi, baş ağrısı veya görme değişikliği gibi belirtiler görülebilir.

Hem tiroit bezinin yavaş çalışması hem de aşırı çalışması adet düzenini ve yumurtlamayı etkileyebilir. Bu sorunlar kan testleriyle değerlendirilebilir ve altta yatan nedene göre tedavi edilir.

Yumurtalık Rezervini Etkileyen Durumlar

Yumurtalık rezervi, yumurtalıklarda kalan yumurta havuzuyla ilişkilidir. Yaş ilerledikçe yumurta sayısı ve özellikle yumurtaların kromozomal açıdan sağlıklı olma ihtimali azalır.

Kadın yaşı, doğurganlığı öngörmede en önemli faktörlerden biridir. Doğurganlıktaki azalma 30’lu yaşlarda belirginleşir ve 35 yaş sonrasında hızlanır. Ancak aynı yaştaki kadınların yumurtalık rezervleri birbirinden farklı olabilir.

Rezervi etkileyebilecek durumlar şunlardır:

• Ailede erken menopoz öyküsü
• Yumurtalık ameliyatları
• Endometrioma ameliyatı
• Kemoterapi veya radyoterapi
• Bazı genetik ve otoimmün hastalıklar
• Sigara kullanımı
• Erken yumurtalık yetmezliği

AMH testi ve ultrasonla antral folikül sayımı, özellikle infertilite tedavisinde yumurtalıkların ilaçlara verebileceği yanıtı tahmin etmeye yardımcı olabilir. Düşük AMH sonucu, doğal gebeliğin kesinlikle mümkün olmadığı anlamına gelmez. AMH yumurta kalitesini veya kısa vadeli doğal gebelik ihtimalini tek başına göstermez.

Erken Yumurtalık Yetmezliği

Yumurtalıkların 40 yaşından önce normal işlevini kaybetmesi erken yumurtalık yetmezliği olarak adlandırılır. Adetlerin seyrekleşmesi, sıcak basması, gece terlemesi ve vajinal kuruluk görülebilir.

Bu durumda yumurtalık faaliyetleri tamamen ve kalıcı biçimde sona ermiş olmayabilir. Zaman zaman yumurtlama gerçekleşebilir; ancak doğal gebelik ihtimali azalır. Kemik ve kalp-damar sağlığının korunması için de tıbbi takip gerekir.

Endometriozis Üreme Sağlığını Nasıl Etkiler?

Endometriozis, rahim iç tabakasına benzeyen dokunun rahim dışında bulunmasıyla ilişkili kronik bir hastalıktır. Şiddetli adet ağrısı, cinsel ilişki sırasında ağrı, kronik pelvik ağrı ve gebelikte gecikme görülebilir.

Endometriozis yumurtalıkta endometrioma oluşturabilir, tüplerin çevresinde yapışıklıklara yol açabilir veya pelvis içindeki anatomiyi etkileyebilir. Hastalığın hafif olduğu bazı kadınlarda tüpler açık ve yumurtlama düzenli olsa bile doğurganlık azalabilir.

Her endometriozis vakasında ameliyat gerekmez. Özellikle yumurtalığa yapılacak cerrahinin yumurtalık rezervi üzerindeki olası etkisi dikkate alınmalıdır. Tedavi; ağrı, yaş, rezerv, gebelik isteği ve önceki cerrahilere göre kişiselleştirilir.

Fallop Tüplerini Etkileyen Hastalıklar

Döllenmenin gerçekleşebilmesi için en az bir fallop tüpünün işlevsel ve açık olması gerekir. Tüplerin tıkanması sperm ile yumurtanın buluşmasını engelleyebilir.

Tüp hasarına yol açabilecek durumlar arasında şunlar bulunur:

• Geçirilmiş pelvik enfeksiyonlar
• Klamidya ve gonore gibi cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar
• Endometriozis
• Karın veya pelvis ameliyatları
• Dış gebelik öyküsü
• Tüberküloz gibi bazı enfeksiyonlar
• Tüp çevresindeki yapışıklıklar

Tüplerin açıklığı çoğunlukla rahim filmi (HSG) veya kontrastlı ultrason yöntemleriyle değerlendirilir. Laparoskopi her infertilite değerlendirmesinde rutin olarak uygulanmaz; şüpheli pelvik hastalık veya başka bir cerrahi gereklilik bulunduğunda düşünülebilir.

Tüpün uç kısmının tıkanıp sıvıyla genişlemesi hidrosalpinks olarak adlandırılır. Hidrosalpinks, rahim içindeki ortamı etkileyerek tüp bebek tedavisinin başarı ihtimalini azaltabilir. Tedavi kararı hasarın yeri, şiddeti ve planlanan gebelik yöntemine göre verilir.

Rahim Kaynaklı Sağlık Durumları

Rahim yapısı ve rahim içi tabakasının durumu, embriyonun tutunması ve gebeliğin devamı açısından önemlidir. Ancak rahimde saptanan her değişiklik infertiliteye neden olmaz.

Miyomlar

Miyom, rahmin kas tabakasından gelişen iyi huylu bir oluşumdur. Doğurganlık üzerindeki etkisi büyüklüğünden çok konumuna bağlıdır.

Rahim boşluğuna doğru büyüyen submüköz miyomlar embriyonun yerleşmesini etkileyebilir. Rahmin dış yüzeyine doğru gelişen küçük miyomların ise doğurganlık üzerinde belirgin etkisi olmayabilir. Bu nedenle yalnızca miyom bulunması ameliyat kararı için yeterli değildir.

Rahim İçi Polipler ve Yapışıklıklar

Endometrial polipler, rahim iç tabakasından gelişen oluşumlardır. Ara kanama, yoğun adet veya gebelikte gecikmeyle ilişkili olabilirler. Polibin büyüklüğü ve rahim içindeki konumu tedavi kararında dikkate alınır.

Rahim içi yapışıklıklar geçirilmiş kürtaj, doğum sonrası enfeksiyon veya rahim içi cerrahilerden sonra oluşabilir. Adet miktarında belirgin azalma ve gebelikte güçlük görülebilir. Tanı ve tedavide histeroskopiden yararlanılabilir.

Doğuştan Rahim Farklılıkları

Rahim septumu, çift rahim veya tek boynuzlu rahim gibi doğuştan yapısal farklılıklar üreme sağlığını çeşitli düzeylerde etkileyebilir. Bazıları gebelik oluşmasından çok düşük veya erken doğum riskiyle ilişkilidir.

Her anatomik farklılığın cerrahi olarak düzeltilmesi gerekmez. Yapının türü, önceki gebelikler ve klinik belirtiler birlikte değerlendirilmelidir.

Adenomyozis

Adenomyozis, rahim iç tabakasına benzer dokunun rahmin kas tabakası içinde bulunmasıdır. Ağrılı ve yoğun adet kanaması, pelvik baskı ve rahimde büyümeye neden olabilir.

Adenomyozisin gebelik üzerindeki etkisi kişiden kişiye değişir. Tedavi planında yaş, belirtilerin şiddeti ve yakın dönemde gebelik isteği dikkate alınır.

Genel Sağlık Doğurganlığı Etkiler mi?

Üreme sistemi vücudun genel sağlığından bağımsız çalışmaz. Kontrolsüz diyabet, tiroit hastalıkları, ciddi kansızlık, çölyak hastalığı ve bazı otoimmün hastalıklar adet düzenini veya gebelik sürecini etkileyebilir.

Aşırı düşük ya da yüksek vücut ağırlığı yumurtlamayı bozabilir. Sigara kullanımı yumurtalık rezervinin daha hızlı azalmasıyla ilişkilidir. Aşırı alkol, uyuşturucu maddeler ve bazı çevresel toksinler de üreme sağlığı açısından risk oluşturabilir.

Kronik hastalığı bulunan kadınların gebelik öncesinde kullandıkları ilaçları hekimleriyle değerlendirmeleri önemlidir. Reçeteli ilaçlar tıbbi öneri olmadan bırakılmamalıdır.

Kadın Üreme Sağlığı Nasıl Değerlendirilir?

Her kadında aynı testlerin yapılması gerekmez. Testler yaşa, belirtilere, adet düzenine, gebelik öyküsüne ve deneme süresine göre seçilir.

Yumurtalık rezervi testleri genel toplumda rastgele doğurganlık taraması olarak kullanılmamalıdır. Sonuçlar yaş, sağlık öyküsü ve klinik ihtiyaçlarla birlikte yorumlanmalıdır.

Hangi Belirtilerde Doktora Başvurulmalıdır?

Aşağıdaki durumlarda kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvurmak uygun olur:

• Adetlerin 21 günden sık veya 35 günden seyrek olması
• Üç ay veya daha uzun süre adet görülmemesi
• Günlük yaşamı engelleyen adet ağrısı
• Aşırı veya uzun süren kanama
• Adet dönemleri arasında kanama
• Cinsel ilişki sırasında sürekli ağrı
• Tekrarlayan gebelik kaybı
• Tüylenme artışı, akne ve adet düzensizliğinin birlikte bulunması
• 40 yaşından önce menopoz belirtileri
• Geçirilmiş dış gebelik, pelvik enfeksiyon veya yumurtalık ameliyatı

35 yaşından küçük kadınlarda 12 ay, 35 yaş ve üzerinde 6 ay düzenli korunmasız ilişkiye rağmen gebelik oluşmadığında değerlendirme önerilir. 40 yaşın üzerindekilerde veya doğurganlığı etkileyebilecek bilinen bir hastalık bulunduğunda daha erken başvurmak gerekir.

Üreme Sağlığını Korumak İçin Neler Yapılabilir?

Bütün üreme sağlığı sorunları önlenemez. Bununla birlikte bazı riskleri azaltmak mümkündür:

• Sigara ve tütün ürünlerini bırakmak
• Dengeli beslenmek ve sağlıklı ağırlığı korumak
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunmak
• Adet düzenindeki kalıcı değişiklikleri önemsemek
• Kronik hastalıkların kontrollerini aksatmamak
• Gereksiz hormon ve takviye kullanmamak
• Ailede erken menopoz varsa zamanında değerlendirme yaptırmak
• Kemoterapi veya radyoterapi öncesinde doğurganlığı koruma seçeneklerini görüşmek

Düzenli jinekolojik kontroller, rahim ağzı kanseri taramaları ve gerekli aşılar genel üreme sağlığının korunmasına katkı sağlar. Ancak rutin kontroller, infertiliteye yönelik bütün testlerin her kadına uygulanması gerektiği anlamına gelmez.

Kadın üremesinde sağlık durumları yumurtlama bozukluklarından endometriozise, tüp tıkanıklığından rahim içi problemlere kadar geniş bir alanı kapsar. Bu hastalıkların etkisi her kadında aynı değildir ve tek bir bulguya dayanarak kısırlık tanısı konulamaz.

Adet düzensizliği, şiddetli ağrı, aşırı kanama veya gebelikte gecikme yaşandığında kişiye özel değerlendirme yapılmalıdır. Yaş, yumurtalık rezervi, tüpler, rahim ve erkek faktörünün birlikte incelenmesi en doğru tedavi planının oluşturulmasını sağlar.

Sıkça Sorulan Sorular