Sperm Şekil Bozukluğu Neden Olur? Nedenleri ve Çözüm

Sperm Şekil Bozukluğu, sperm hücrelerinin baş, orta bölüm veya kuyruk yapısının normal kabul edilen görünümden farklı olmasıdır. Tıpta bu durum düşük sperm morfolojisi veya teratozoospermi olarak adlandırılabilir. Sonuç kâğıdında morfolojinin düşük çıkması ilk bakışta korkutucu olabilir; ancak tek başına “çocuk sahibi olamazsınız” anlamına gelmez. Sperm şekli; varikosel, bazı enfeksiyonlar, sigara, aşırı alkol, obezite, çevresel toksinler, bazı ilaç ve hormon kullanımları gibi birçok etkenden etkilenebilir. Bazen de belirgin bir neden bulunamaz. Bu yüzden sonuç, sperm sayısı ve hareketliliğiyle birlikte değerlendirilmelidir.

Sperm Şekil Bozukluğu Ne Demektir?

Spermin mikroskop altında yalnızca “düzgün görünüp görünmediğine” bakılmaz. Laboratuvarda spermin baş kısmı, orta parçası ve kuyruğu belirli ölçütlere göre değerlendirilir. Başın çok büyük, küçük veya düzensiz olması; orta kısmın kalın ya da eğri görünmesi; kuyruğun kısa, kıvrık veya çift olması anormal morfoloji örnekleri arasında sayılabilir. Dünya Sağlık Örgütü’nün semen inceleme kılavuzu, sperm değerlendirmesinde standart yöntemlerin kullanılmasını esas alır.

Halk arasında buna çoğu zaman “spermin şekli bozuk” denir. Tıbbi karşılığı ise sperm morfoloji bozukluğudur. Sitedeki Teratospermi Nedir? yazısında bu kavramın genel anlamını daha ayrıntılı bulabilirsiniz.

Buradaki en önemli nokta şudur: Morfoloji sonucu tek başına kesin kısırlık testi değildir. AUA/ASRM kılavuzuna göre sperm sayısı, hareketliliği veya morfolojisi gibi tek bir semen parametresi, bazı özel ve ağır durumlar dışında, doğurganlığı tek başına kesin olarak göstermez. Birden fazla parametrenin bozuk olması klinik açıdan daha anlamlıdır.

Sperm Şekil Bozukluğu Neden Olur?

“Sperm neden bozuk şekilli olur?” sorusunun herkeste geçerli tek bir cevabı yoktur. Sperm oluşumu sırasında testis sağlığı, hormonlar, geçirilen hastalıklar, kullanılan maddeler, çevresel etkenler ve yaşam tarzı rol oynayabilir. Ayrıca erkek infertilitesindeki birçok yaşam tarzı faktörü için kanıtların gücü sınırlıdır. Bu nedenle her düşük morfoloji sonucunu doğrudan tek bir alışkanlığa bağlamak doğru değildir.

Varikosel

Varikosel, testis çevresindeki toplardamarların genişlemesidir. Erkek kısırlığı araştırılırken sık değerlendirilen sorunlardan biridir. Varikosel testis ortamını ve sperm üretimini etkileyebilir; sperm sayısı, hareketi ve morfolojisinde bozulmalar görülebilir. AUA/ASRM kılavuzu, çocuk isteyen, muayenede ele gelen varikoseli bulunan ve semen parametreleri anormal olan bazı erkeklerde varikosel tedavisinin değerlendirilmesini önerir.

Ancak ultrasonda tesadüfen görülen her varikoselin ameliyat edilmesi gerektiği anlamı çıkarılmamalıdır. Tedavi kararı üroloji veya androloji değerlendirmesiyle verilmelidir.

Sigara, Aşırı Alkol ve Obezite

Sigara konusunda yapılan araştırmalar semen kalitesiyle olumsuz bir ilişki olabileceğini gösteriyor. AUA/ASRM, sigaranın sperm konsantrasyonu, hareketliliği ve morfolojisi üzerinde küçük bir olumsuz etkiyle ilişkili olduğuna dair kanıt bulunduğunu, fakat kanıt kalitesinin düşük olduğunu belirtiyor.

WHO da sigara, aşırı alkol kullanımı ve obezitenin doğurganlığı olumsuz etkileyebileceğini bildiriyor. Bu nedenle düşük morfoloji görülen bir erkekte yaşam tarzı değerlendirmesi önemlidir. Fakat “sigarayı bırakırsan morfoloji kesin düzelir” gibi bir garanti vermek bilimsel olarak doğru değildir.

Enfeksiyonlar ve Geçici Etkenler

Üreme sistemi enfeksiyonları ve iltihabi durumlar semen kalitesi üzerinde rol oynayabilir. AUA/ASRM, semen analizinde yüksek beyaz kan hücresi saptanan erkeklerin enfeksiyon açısından değerlendirilmesini öneriyor.

Spermiyogramın tek seferlik bir fotoğraf gibi düşünülmesi de doğru değildir. Sağlık Bakanlığına bağlı androloji laboratuvarlarının bilgilendirmelerinde semen analizinin ilaçlar, enfeksiyonlar, sigara, alkol ve sıcaklık gibi farklı etkenlerden etkilenebildiğine dikkat çekilmektedir.

Bu nedenle tek bir kötü spermiyogram sonucu hemen kalıcı bir problem olarak yorumlanmamalıdır.

Anabolik Steroidler ve Bazı Hormonlar

Kas yapmak amacıyla kullanılan anabolik steroidler erkek üreme sistemi açısından özellikle önemlidir. WHO, anabolik steroid kullanımının sperm sayısı ve şekli dahil semen parametrelerini bozabileceğini belirtiyor. AUA/ASRM de devam eden anabolik steroid kullanımının sperm üretimini baskıladığını ve doğurganlığı olumsuz etkilediğini bildiriyor.

Testosteron veya hormon içeren ürünler de “erkekliği güçlendirir, spermi artırır” düşüncesiyle doktordan bağımsız kullanılmamalıdır. Çocuk isteyen bir erkek kullandığı ilaçları, hormonları ve takviyeleri doktoruna açıkça söylemelidir.

Çevresel Toksinler ve Yoğun Isı Maruziyeti

Bazı çevresel kirleticiler ve toksik maddeler sperm kalitesini olumsuz etkileyebilir. WHO, çevresel kirleticiler ve toksinlerin üreme hücrelerine zarar vererek sayı ve kaliteyi azaltabileceğini belirtiyor.

Mesleği gereği yoğun kimyasal, pestisit, çözücü veya başka toksik maddelere maruz kalan kişiler bu bilgiyi doktora vermelidir. Sıcaklık da semen analizini etkileyebilen faktörler arasında değerlendirilmektedir; ancak günlük hayattaki her sıcaklık temasını sperm şekil bozukluğunun kesin nedeni gibi göstermek doğru değildir.

Hormonal, Testise Ait veya Genetik Sorunlar

Sperm üretimi testislerin yanı sıra hipofiz ve hipotalamustan gelen hormonlarla yönetilir. WHO, hormonal bozuklukların ve testislerin sperm üretimini etkileyen hastalıkların erkek infertilitesine yol açabileceğini belirtiyor.

Bazı ağır sperm üretim bozukluklarında genetik nedenler de araştırılabilir. Türkiye’de Sağlık Bakanlığına bağlı bir hastanenin güncel bilgilendirmesinde, ağır morfolojik bozukluk saptanan bazı olgularda genetik incelemelerin gündeme gelebileceği belirtilmektedir.

Bu, her düşük morfoloji sonucunda genetik test yapılacağı anlamına gelmez. Gerekli olup olmadığına hastanın diğer bulguları değerlendirilerek karar verilir.

Morfoloji Düşüklüğü Hamileliği Engeller mi?

Düşük morfoloji gebelik şansını etkileyebilir, fakat tek başına doğal gebeliğin imkânsız olduğu anlamına gelmez. AUA/ASRM özellikle semen parametrelerinin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyor. Morfoloji düşükken sperm sayısı ve hareketliliği iyi olabilir; başka bir erkekte ise üç parametre birden düşük çıkabilir. Bu iki durum aynı değildir.

Hatta spermiyogramda “morfoloji %0” yazması bile doğrudan “çocuk sahibi olunamaz” şeklinde yorumlanmamalıdır. Bu konuyu Morfoloji 0 Olup Hamile Kalmak yazısında ayrıca ele aldık.

Çiftin gebelik ihtimali değerlendirilirken kadın partnerin yaşı ve üreme sağlığı da hesaba katılmalıdır. AUA/ASRM infertilite değerlendirmesinde kadın ve erkek partnerin paralel değerlendirilmesini öneriyor.

Tek Sperm Testiyle Karar Verilir mi?

Genellikle hayır. Semen değerleri aynı erkekte bile bir örnekten diğerine değişebilir. AUA/ASRM, özellikle ilk semen analizinde anormallik varsa en az iki semen analizinin önemli olduğunu ve örneklerin ideal olarak en az bir ay arayla alınabileceğini belirtiyor.

Türkiye’deki androloji laboratuvarlarında da testin tekrarlanması önerilebiliyor. Sağlık Bakanlığına bağlı Yunus Emre Devlet Hastanesi, spermiyogramın sigara, alkol, sıcaklık, ilaçlar ve enfeksiyonlar gibi birçok faktörden etkilenebildiğini belirterek tekrar ölçümün önemine dikkat çekiyor.

Bu yüzden internetteki tek bir “morfoloji kaç olmalı?” sayısına bakıp kendi kendine kısırlık tanısı koymak doğru değildir.

Sperm Şekil Bozukluğu Düzelir mi?

Bazı erkeklerde altta yatan neden değiştirildiğinde veya tedavi edildiğinde semen parametrelerinde iyileşme görülebilir. Örneğin sigaranın bırakılması, aşırı alkolün azaltılması, kilo kontrolü, anabolik steroid kullanımının sonlandırılması veya uygun hastada varikosel gibi tıbbi bir nedenin tedavisi değerlendirilebilir. Fakat her morfoloji düşüklüğünün tedavisi aynı değildir ve her değişikliğin morfolojiyi kesin yükselteceği söylenemez.

Pratik olarak şu adımlar daha anlamlıdır:

• Spermiyogramı uzmanla birlikte değerlendirin.
• İlk sonuç anormalse uygun zamanda tekrar test yaptırın.
• Sigara ve anabolik steroid kullanımını bırakma konusunda destek alın.
• Aşırı alkol tüketiminden kaçının.
• Sağlıklı kiloya yaklaşmaya çalışın.
• Kullanılan ilaç ve takviyeleri doktora bildirin.
• Varikosel veya enfeksiyon şüphesi varsa üroloji/androloji muayenesini ertelemeyin.
• İnternetten rastgele “sperm vitamini” veya hormon kullanmayın.

Özellikle vitamin ve antioksidan ürünlerinin “sperm şeklini kesin düzeltir” şeklinde pazarlanmasına temkinli yaklaşılmalıdır. Tedavinin mümkün olduğunca bulunan nedene göre planlanması gerekir.

Ne Zaman Üroloji veya Androlojiye Başvurulmalı?

Düzenli korunmasız ilişkiye rağmen yaklaşık 12 ay içinde gebelik oluşmamışsa çiftin değerlendirilmesi gerekir. WHO infertiliteyi, düzenli korunmasız ilişkiye rağmen 12 ay veya daha uzun sürede gebelik elde edilememesi olarak tanımlar.

Morfoloji düşük çıktıysa özellikle şu durumlarda Üroloji veya Androloji değerlendirmesi önemlidir:

• sperm sayısı veya hareketliliği de düşükse,
• iki ayrı spermiyogramda bozukluk devam ediyorsa,
• testiste ağrı, şişlik veya belirgin varikosel varsa,
• geçmişte testis ameliyatı veya inmemiş testis öyküsü varsa,
• ciddi üreme sistemi enfeksiyonu geçirilmişse,
• anabolik steroid veya testosteron kullanılıyorsa,
• çift uzun süredir gebelik elde edemiyorsa.

Semen analizi erkek infertilitesi araştırmasının temel testlerinden biridir; ancak tek başına bütün resmi göstermez. Türkiye’de Sağlık Bakanlığına bağlı merkezler de spermiogramı sperm sayısı, hareketlilik ve morfolojiyi birlikte değerlendiren ilk basamak incelemelerden biri olarak tanımlıyor.

Sperm Şekil Bozukluğu; varikosel, sigara, aşırı alkol, obezite, enfeksiyonlar, anabolik steroid kullanımı, çevresel toksinler, hormonal veya testise ait sorunlar gibi farklı etkenlerle ilişkili olabilir. Bazı erkeklerde ise net bir neden saptanamaz.

En önemli nokta, düşük morfoloji sonucunun tek başına “kısırım” şeklinde yorumlanmamasıdır. Sperm sayısı ve hareketliliği, testin tekrar sonuçları, erkek partnerin muayenesi ve çiftin genel doğurganlık durumu birlikte değerlendirilmelidir.

İlk test kötü çıktıysa paniğe kapılmak yerine üroloji veya androloji uzmanıyla olası nedenlerin araştırılması daha doğru yaklaşımdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Bilimsel Kaynaklar

• World Health Organization – WHO Laboratory Manual for the Examination and Processing of Human Semen, 6th Edition