Erkeklerde Kısırlığı Belirlemek için Kullanılan Testler Nelerdir?

Erkeklerde kısırlığı belirlemek için kullanılan testler nelerdir? Erkek üreme sağlığının değerlendirilmesinde ilk basamak ayrıntılı sağlık öyküsü, fizik muayene ve semen analizidir. Bu incelemelerde saptanan bulgulara göre hormon testleri, genetik analizler ve görüntüleme yöntemleri uygulanabilir.

Tek bir test erkeğin kesin olarak kısır veya doğurgan olduğunu göstermez. Özellikle sperm sayısı, hareketliliği ve şekli zaman içinde değişebilir. Bu nedenle sonuçlar çiftin gebelik öyküsü, kadın partnerin üreme özellikleri ve diğer klinik bulgularla birlikte değerlendirilir.

Dünya Sağlık Örgütü, infertiliteyi 12 ay veya daha uzun süre düzenli ve korunmasız ilişkiye rağmen gebelik elde edilememesi olarak tanımlar. Yaş, bilinen üreme sistemi hastalığı, kanser tedavisi öyküsü veya belirgin sperm problemi gibi durumlarda değerlendirmeye daha erken başlanabilir.

İdiopatik Kısırlık Nedir?

Erkek Kısırlığı Değerlendirmesi Nasıl Başlar?

Erkek infertilitesi incelemesi yalnızca laboratuvar testlerinden oluşmaz. Hastanın tıbbi ve üreme geçmişi, kullandığı ilaçlar, geçirdiği ameliyatlar ve yaşam tarzı özellikleri ilk aşamada ayrıntılı biçimde değerlendirilir.

Kadın ve erkek partnerin mümkün olduğunca aynı dönemde incelenmesi önemlidir. Çiftin yaşı, ne kadar süredir gebelik istediği ve kadın partnerin yumurtalık rezervi, erkek için uygulanacak testlerin ve tedavilerin zamanlamasını değiştirebilir.

Sağlık ve Üreme Öyküsü

Hekim görüşmesinde aşağıdaki konular sorgulanabilir:

• Daha önce gebelik elde edilip edilmediği
• Korunmasız ilişki süresi ve ilişki sıklığı
• İnmemiş testis, testis travması veya testis torsiyonu öyküsü
• Kabakulak sonrası testis iltihabı geçirilmesi
• Kasık, testis, prostat veya idrar yolları ameliyatları
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar
• Sertleşme ya da boşalma problemi
• Kanser, kemoterapi veya radyoterapi öyküsü
• Düzenli kullanılan ilaçlar ve takviyeler
• Testosteron veya anabolik steroid kullanımı
• Sigara, alkol ve uyuşturucu madde kullanımı
• Aşırı sıcaklık, kimyasal maddeler ve radyasyon gibi mesleki maruziyetler
• Ailede kısırlık veya genetik hastalık bulunması

Dışarıdan alınan testosteron, sperm üretimini artırmak yerine baskılayabilir. Bu nedenle gebelik planlayan erkeklerin testosteron ve anabolik steroid kullanımını hekime mutlaka bildirmesi gerekir.

Fizik Muayenede Neler İncelenir?

Üroloji veya androloji muayenesinde vücut yapısı, kıllanma özellikleri ve meme dokusunda büyüme gibi hormonal bulgular değerlendirilebilir. Genital muayenede testislerin konumu, büyüklüğü ve kıvamı incelenir.

Testis çevresindeki damarların genişlemesiyle oluşan varikosel, muayene sırasında araştırılır. Epididim ve sperm kanalları kontrol edilerek doğuştan kanal yokluğu veya tıkanıklık düşündüren bulgular değerlendirilir. Penis yapısı ile idrar deliğinin konumu da spermin vajinaya ulaşmasını engelleyebilecek durumlar açısından incelenebilir.

Semen Analizi Erkek Kısırlığını Nasıl Gösterir?

Semen analizi, halk arasında kullanılan adıyla sperm testi, erkek infertilitesi değerlendirmesinin temel laboratuvar incelemesidir. Ejakülatın miktarı ve yapısının yanı sıra spermlerin sayısı, hareketi, canlılığı ve şekli incelenir.

Dünya Sağlık Örgütünün güncel laboratuvar kılavuzu, semen örneklerinin standart yöntemlerle incelenmesini amaçlar. Referans değerler kesin doğurganlık sınırı değildir; sonuçların altında veya üstünde olmak tek başına kısırlığı ya da doğurganlığı kanıtlamaz. WHO Semen İnceleme Kılavuzu

Semen Örneği Nasıl Verilir?

Laboratuvarın bildirdiği hazırlık kurallarına uyulması gerekir. Genellikle belirli bir cinsel perhiz süresinin ardından örnek, steril kaba mastürbasyon yoluyla verilir. Örneğin tamamının kaba alınması önemlidir çünkü spermlerin yoğun olduğu ilk bölümün kaybı sonucu etkileyebilir.

Örnek toplama sırasında yaşanan kayıp, kullanılan ilaçlar, ateşli hastalık veya laboratuvara ulaştırmada gecikme bildirilmelidir. Yakın zamanda geçirilen yüksek ateşli hastalıklar, sperm üretim döngüsü nedeniyle sonuçları haftalar boyunca etkileyebilir.

Sperm Testinde Hangi Değerler İncelenir?

Sperm bulunmamasına azospermi, sperm yoğunluğunun düşük olmasına oligozoospermi, hareket bozukluğuna astenozoospermi ve şekil bozukluğuna teratozoospermi adı verilir. Birden fazla özelliğin aynı anda bozulması mümkündür.

Semen Analizi Neden Tekrarlanır?

Semen özellikleri doğal biyolojik değişkenlik gösterir. Uyku, stres, örnek verme koşulları, cinsel perhiz süresi, ateşli hastalıklar ve bazı ilaçlar sonucu etkileyebilir.

İlk test anormalse semen analizinin uygun aralıkla tekrarlanması gerekebilir. Avrupa Üroloji Birliği, başlangıç sonucu anormal bulunan erkeklerde en az iki semen analizi yapılmasını önermektedir.

Erkek Kısırlığında Hangi Hormon Testleri Yapılır?

Hormon testleri her erkeğe aynı kapsamda uygulanmaz. Semen analizinde sperm sayısının belirgin düşük olması, hiç sperm bulunmaması, testislerin küçük olması, cinsel istekte azalma veya hormonal bozukluk düşündüren bulgular varsa istenebilir.

FSH ve Testosteron

FSH, hipofiz bezinden salgılanır ve testislerde sperm üretimini yöneten hücreleri etkiler. Yüksek FSH düzeyi, bazı vakalarda testislerin sperm üretme kapasitesinin azaldığını düşündürebilir. Ancak normal FSH sonucu sperm üretiminin tamamen normal olduğunu garanti etmez.

Testosteron, erkek üreme ve cinsel işlevleri açısından temel hormondur. Ölçüm çoğunlukla sabah saatlerinde yapılır. Düşük sonuç saptanırsa doğrulama ve nedenin belirlenmesi için test tekrarlanabilir.

LH, Prolaktin ve Diğer Hormonlar

LH, testislerde testosteron üretimini uyaran hormondur. Testosteron düşüklüğünün testislerden mi yoksa hipofiz ve hipotalamus sisteminden mi kaynaklandığını değerlendirmeye yardımcı olabilir.

Prolaktin yüksekliği cinsel istekte azalma, sertleşme sorunu ve hormonal baskılanmayla ilişkili olabilir. Klinik duruma göre estradiol, tiroit fonksiyon testleri ve farklı hormon incelemeleri de yapılabilir. Her hastaya geniş bir hormon paneli uygulanması gerekli değildir.

Hormon sonuçları laboratuvarın referans aralığına, örneğin alınma saatine ve hastanın kullandığı ilaçlara göre yorumlanmalıdır.

Genetik Testler Ne Zaman İstenir?

Genetik incelemeler tüm erkek infertilitesi vakalarında rutin olarak uygulanmaz. Azospermi, çok düşük sperm sayısı, testislerde belirgin küçüklük, sperm üretim bozukluğu veya doğuştan sperm kanalı yokluğu gibi bulgular varsa gündeme gelebilir.

Genetik testler yalnızca kısırlığın nedenini araştırmaz. Uygulanabilecek sperm elde etme yöntemleri, yardımcı üreme tedavisinin planlanması ve genetik değişikliğin çocuğa aktarılma ihtimali hakkında da bilgi sağlayabilir. Test öncesinde veya sonrasında genetik danışmanlık gerekebilir.

Karyotip Analizi

Karyotip testi, kromozomların sayı ve yapısını inceler. Klinefelter sendromu gibi sperm üretimini etkileyebilen kromozomal farklılıkların belirlenmesinde kullanılabilir.

Özellikle sperm üretimindeki bozuklukla ilişkili azospermi veya çok düşük sperm sayısında değerlendirilir. Sonuçlar, tedavi ve çocuk sahibi olma seçeneklerinin planlanmasında önem taşıyabilir.

Y Kromozomu Mikrodelesyon Testi

Y kromozomunun sperm üretimiyle ilişkili AZF bölgelerinde küçük genetik kayıplar bulunabilir. Y kromozomu mikrodelesyon testi, belirli azospermi ve ileri derecede sperm azlığı vakalarında uygulanır.

Saptanan delesyonun bölgesi, testisten sperm elde etme ihtimali hakkında bilgi verebilir. Bazı Y kromozomu değişiklikleri erkek çocuğa aktarılabileceğinden çiftin bu konuda bilgilendirilmesi önemlidir.

CFTR Gen Analizi

Spermi testisten dışarı taşıyan kanalların iki taraflı doğuştan bulunmaması, CFTR genindeki değişikliklerle ilişkili olabilir. Bu durumda sperm üretimi devam etse bile sperm ejakülata ulaşamaz ve obstrüktif azospermi gelişebilir.

CFTR incelemesi gerekli görüldüğünde kadın partnerin de değerlendirilmesi gündeme gelebilir. Her iki partnerin taşıyıcı olması, çocukta kistik fibrozis görülme riski açısından genetik danışmanlık gerektirir.

İleri Sperm Testleri Hangi Durumlarda Kullanılır?

Standart semen analizi spermin bütün işlevlerini göstermez. Ancak bu durum, her erkeğin ileri sperm testlerine ihtiyaç duyduğu anlamına gelmez. Testin klinik kararı değiştirip değiştirmeyeceği dikkate alınmalıdır.

Sperm DNA Fragmentasyon Testi

Sperm DNA fragmentasyonu, sperm hücresindeki genetik materyalde bulunan hasarın düzeyini değerlendirmeyi amaçlar. Yüksek DNA hasarı bazı çalışmalarda doğal gebelik, aşılama ve yardımcı üreme sonuçlarındaki düşüşle ilişkilendirilmiştir.

AUA ve ASRM kılavuzu, bu testin ilk basamak infertilite değerlendirmesinde rutin kullanılmasını önermemektedir. Tekrarlayan gebelik kaybı, açıklanamayan infertilite veya yardımcı üreme tedavilerinde tekrarlayan başarısızlık gibi seçilmiş durumlarda değerlendirilebilir.

Test sonucunun yüksek olması tek başına doğal gebeliğin imkânsız olduğunu göstermez. Sonucun tedaviyi nasıl değiştireceği üreme ürolojisi uzmanı tarafından değerlendirilmelidir.

Antisperm Antikor Testi

Bağışıklık sisteminin sperm hücrelerine karşı antikor oluşturması, spermlerin hareketini veya birbirine yapışmasını etkileyebilir. Antisperm antikor testi; sperm kümelenmesi, üreme kanallarında travma veya bazı ameliyat öyküleri gibi özel durumlarda düşünülebilir.

İlk basamak değerlendirmede rutin olarak yapılmaz. Pozitif sonuç da tek başına infertilitenin kesin nedeni olarak kabul edilmemelidir.

Sperm Canlılık ve Özel İşlev Testleri

Spermlerin büyük bölümü hareketsiz olduğunda, bunların canlı olup olmadığını belirlemek için canlılık testi uygulanabilir. Bazı laboratuvarlarda spermin olgunluğu veya yumurtaya bağlanma işleviyle ilgili ek testler bulunabilir.

Bu testlerin kullanım alanı sınırlıdır. Standartlaşma ve tedavi sonuçlarını öngörme konusunda yeterli kanıt bulunmayan analizler, herkese rutin şekilde önerilmez.

Görüntüleme Testleri Ne Zaman Yapılır?

Görüntüleme yöntemleri muayene ve laboratuvar bulgularına göre seçilir. Her infertil erkekte rutin ultrason yapılması zorunlu değildir.

Skrotal Ultrason ve Doppler

Skrotal ultrason testislerin yapısını, büyüklüğünü ve çevre dokuları gösterir. Muayenenin yeterli olmadığı durumlarda, testiste kitle şüphesinde veya bazı varikosel vakalarında kullanılabilir.

Renkli Doppler ultrason, testis damarlarındaki genişleme ve geriye doğru kan akışını değerlendirebilir. Yalnızca görüntülemede saptanan ve muayenede hissedilmeyen küçük damar genişlemelerinin her zaman infertiliteyi açıkladığı düşünülmemelidir.

Transrektal Ultrason

Transrektal ultrason prostat, seminal veziküller ve boşalma kanallarının değerlendirilmesini sağlar. Semen hacminin düşük olması, ejakülatta sperm bulunmaması ve kanal tıkanıklığını düşündüren semen özellikleri varsa uygulanabilir.

Bu yöntem özellikle ejakülasyon kanalı kisti, kanal genişlemesi veya doğuştan gelişim bozukluğu şüphesinde yararlı olabilir. Her semen bozukluğunda gerekli değildir.

Boşalma Sonrası İdrar Analizi

Boşalma sırasında meni dışarı çıkmak yerine mesaneye gidiyorsa retrograd ejakülasyon oluşabilir. Orgazm sırasında çok az meni gelmesi veya hiç gelmemesi halinde, boşalma sonrası alınan idrarda sperm aranabilir.

Diyabet, sinir sistemi hastalıkları, prostat ameliyatları ve bazı ilaçlar geriye boşalmaya neden olabilir. İdrarda sperm bulunması, klinik bulgularla birlikte değerlendirilir.

Testis Biyopsisi Gerekli midir?

Testis biyopsisi, ilk basamak kısırlık testi değildir. Azosperminin sperm üretim bozukluğundan mı yoksa kanal tıkanıklığından mı kaynaklandığını ayırmak amacıyla rutin tanısal biyopsi yapılması çoğu vakada gerekli görülmez.

Testisten cerrahi yöntemle sperm arama işlemi planlandığında alınan doku hem sperm elde etmek hem de gerekli durumlarda dokuyu incelemek amacıyla kullanılabilir. İşlemin yöntemi, azosperminin türüne ve hormonal-genetik bulgulara göre belirlenir.

Erkek Kısırlığı Test Sonuçları Nasıl Yorumlanır?

Test sonuçları tek tek değil, bütün olarak değerlendirilmelidir. Normal semen analizi gebelik garantisi vermediği gibi tek bir düşük değer de kesin erkek kısırlığı tanısı koydurmaz.

Değerlendirmede şu unsurlar birlikte ele alınır:

1. Semen analizinin birden fazla parametresi
2. Sonucun tekrarlanan testlerde devam edip etmediği
3. Hormon ve fizik muayene bulguları
4. İnfertilite süresi ve daha önce oluşan gebelikler
5. Kadın partnerin yaşı ve üreme değerlendirmesi
6. Doğal gebelik, aşılama veya tüp bebek planı

Semen analizinde ciddi bozukluk saptanması, genel sağlık açısından da değerlendirme gerektirebilir. Hormonal hastalıklar, genetik durumlar ve nadiren testis hastalıkları infertilite incelemesi sırasında fark edilebilir.

Erkeklerde kısırlığı belirlemek için kullanılan testler nelerdir? Değerlendirmenin temelini sağlık öyküsü, genital muayene ve semen analizi oluşturur. İlk sperm testinde anormallik saptanırsa testin tekrarlanması ve sonucun üreme ürolojisi uzmanı tarafından yorumlanması gerekebilir.

Hormon testleri, genetik analizler, sperm DNA fragmentasyonu ve ultrason gibi ileri incelemeler herkese uygulanmaz. Testler, semen analizi ve muayene bulgularına göre seçilmelidir. Erkek ve kadın partnerin eş zamanlı değerlendirilmesi, gereksiz incelemelerin önlenmesine ve uygun tedavinin gecikmeden planlanmasına yardımcı olur.

Sıkça Sorulan Sorular