Tüp Bebekte Cinsiyet Belirleme Yapılabilir mi? Türkiye’de Yasal mı?

Tüp Bebekte Cinsiyet Belirleme Yapılabilir mi? Türkiye’de Yasal mı?

Tüp bebekte cinsiyet seçimi yapılabilir mi? Teknik olarak bazı preimplantasyon genetik testleri sırasında embriyonun cinsiyet kromozomları hakkında bilgi elde edilebilir. Ancak bu, çiftlerin istedikleri kız veya erkek embriyoyu serbestçe seçebileceği anlamına gelmez.

Özellikle Türkiye’de kişisel tercih amacıyla cinsiyet seçimi yapılamaz. Cinsiyete bağlı ciddi bir genetik hastalık riski bulunması gibi tıbbi durumlar ise tıbbi genetik ve tüp bebek ekipleri tarafından ayrı değerlendirilir. Dolayısıyla “teknik olarak cinsiyet hakkında bilgi elde edilebilir mi?” ile “istediğim cinsiyette bebeği seçebilir miyim?” soruları aynı değildir.

Türkiye’de Cinsiyet Belirleme Merkezleri ve Yasal Süreç

Tüp Bebekte Cinsiyet Seçimi Teknik Olarak Nasıl Mümkün Olabilir?

Tüp bebek tedavisinde yumurtalar laboratuvar ortamında spermle döllenir ve oluşan embriyolar birkaç gün takip edilir. Bazı tıbbi durumlarda embriyodan alınan hücreler preimplantasyon genetik test (PGT) kapsamında incelenebilir.

Uygulanan testin türüne göre:

• Kromozom sayısındaki değişiklikler,
• Yapısal kromozom bozuklukları,
• Belirli tek gen hastalıkları,
• Bazı durumlarda cinsiyet kromozomları

hakkında bilgi elde edilebilir. Ancak genetik analiz sırasında bu bilginin teknik olarak ortaya çıkabilmesi, cinsiyet tercihinin serbest olduğu anlamına gelmez.

Türkiye’de cinsiyet bilgisinin raporlanması ve transfer kararında kullanılması mevzuat ve tıbbi endikasyonlarla sınırlandırılmıştır.

Türkiye’de Tüp Bebekte Cinsiyet Seçimi Yasal mı?

Kişisel tercihe dayalı cinsiyet seçimi Türkiye’de yasal değildir.

Başka bir ifadeyle çiftin:

• “Erkek çocuğumuz olsun.”
• “Kız çocuğu istiyoruz.”
• “İki kızımız var, üçüncü çocuk erkek olsun.”
• “Ailemizin cinsiyet dengesini sağlamak istiyoruz.”

gibi yalnızca kişisel veya sosyal tercihlere dayanan nedenlerle embriyolar arasından cinsiyete göre seçim yaptırması mümkün değildir.

Sağlık Bakanlığına bağlı merkezlerin güncel bilgilendirmelerinde de tercihe dayalı cinsiyet seçiminin yasak olduğu, cinsiyete bağlı genetik hastalık riskinin ise farklı şekilde değerlendirilebildiği belirtilmektedir.

Cinsiyete Bağlı Genetik Hastalık Varsa Ne Olur?

Bazı genetik hastalıkların aktarılma riski X veya Y kromozomuyla ilişkili olabilir. Özellikle ailede bilinen X’e bağlı kalıtsal bir hastalık bulunması durumunda çiftin çocuk sahibi olma planı tıbbi genetik açısından değerlendirilir.

Buradaki amaç: “Kız veya erkek çocuk sahibi olmak” değil, ciddi bir kalıtsal hastalığın çocuğa aktarılma riskini azaltmaktır.

Bu nedenle süreç:

• Aile öyküsünün değerlendirilmesi,
• Hastalığa neden olan genetik değişikliğin belirlenmesi,
• Taşıyıcılık durumunun incelenmesi,
• Tıbbi genetik danışmanlığı,
• Gerekirse PGT-M planlanması

gibi aşamaları içerebilir.

Cinsiyete bakmak tek başına yeterli midir?

Her zaman hayır.

Cinsiyete bağlı kalıtsal bir hastalık söz konusu olduğunda yalnızca embriyonun XX veya XY kromozom örüntüsüne bakmak, hastalık riskini her durumda yeterince değerlendirmez. Mümkün olduğunda ailede hastalığa neden olan spesifik genetik değişikliğin araştırılması daha anlamlıdır. Bu nedenle PGT-M testleri hastalığa ve ailedeki genetik değişikliğe göre kişiye özel planlanır.

PGT-A, PGT-M ve PGT-SR Arasındaki Fark Nedir?

“PGT” tek bir testin adı değildir.

Bu testlerin amacı ve kullanılma nedeni birbirinden farklıdır.

PGT-A Cinsiyet Seçmek İçin Yapılır mı?

PGT-A’nın temel amacı cinsiyet seçimi değildir.

PGT-A, embriyolardaki kromozom sayısal bozukluklarını değerlendirmek amacıyla geliştirilmiştir. Bazı analizlerde cinsiyet kromozomlarına ilişkin bilgi de elde edilebilir. Ancak: “PGT-A yaptırırsak istediğimiz cinsiyeti seçeriz.” şeklinde düşünmek doğru değildir.

Özellikle Türkiye’de kişisel cinsiyet tercihi amacıyla bu bilginin kullanılması mümkün değildir. Ayrıca PGT-A’nın bütün tüp bebek hastalarına rutin olarak uygulanması gereken bir test olduğu da söylenemez. Testin gerekliliği hastanın yaşı, klinik öyküsü, embriyo durumu ve tedavi planına göre değerlendirilir.

PGT Her Genetik Hastalığı Gösterir mi?

Hayır.

PGT uygulamaları bebeğin gelecekte karşılaşabileceği bütün hastalıkları tarayan kapsamlı bir “sağlık garantisi” değildir. Örneğin PGT-M belirli bir genetik hastalık veya genetik değişiklik için özel olarak planlanabilir. PGT-A ise temel olarak kromozom sayısındaki değişiklikler hakkında bilgi verir.

Dolayısıyla:

• Tüm genetik hastalıkları dışlamaz,
• Embriyonun tamamen sağlıklı olduğunu garanti etmez,
• Gebeliğin mutlaka oluşacağını garanti etmez,
• Sağlıklı canlı doğumu garanti etmez.

Genetik test sonuçlarının bu sınırlamalar bilinerek yorumlanması gerekir.

Embriyonun Cinsiyetinin Bilinmesi Transfer Seçimi Anlamına Gelir mi?

Hayır.

Bu iki konu birbirinden ayrılmalıdır. Bir genetik testin embriyonun cinsiyet kromozomları hakkında bilgi üretmesi, bu bilginin transfer edilecek embriyoyu seçmek amacıyla kullanılabileceği anlamına gelmez.

Türkiye’deki genetik tanı uygulamalarında preimplantasyon genetik tanı raporlarında, cinsiyet kromozomu bozuklukları ve cinsiyete bağlı hastalıklar dışında cinsiyet bilgisinin belirtilmemesi gerektiği bildirilmektedir. Bu nedenle: cinsiyet bilgisinin teknik olarak belirlenebilmesi ≠ isteğe bağlı cinsiyet seçimi şeklinde düşünmek gerekir.

Tüp Bebekte Cinsiyet Seçimi Neden Etik Açıdan Tartışılıyor?

Tıbbi neden olmaksızın cinsiyet seçimi uluslararası üreme tıbbında da etik açıdan tartışılan konulardan biridir.

Tartışılan başlıca konular arasında:

• Kadın veya erkek çocuk tercihinin toplumsal etkileri,
• Cinsiyet ayrımcılığının güçlenmesi,
• Çocuk üzerindeki ebeveyn beklentileri,
• Üreme özgürlüğünün sınırları,
• IVF ve embriyo biyopsisinin tıbbi olmayan bir amaç için kullanılması,
• Kadının gereksiz yere tüp bebek tedavisinin fiziksel yükünü üstlenmesi

bulunmaktadır.

ASRM Etik Komitesi de tıbbi olmayan nedenlerle cinsiyet seçimini etik açıdan tartışmalı kabul etmekte ve bu uygulamanın teşvik edilmemesi gerektiğini belirtmektedir.

Başka Ülkelerde Cinsiyet Seçimi Yapılabilir mi?

Cinsiyet seçimiyle ilgili kurallar ülkeden ülkeye değişebilir. Bazı ülkelerde tıbbi olmayan nedenlerle embriyo cinsiyet seçimine izin veren uygulamalar bulunabilirken, birçok ülkede bu işlem yasaklanmış veya yalnızca ciddi genetik hastalıkların önlenmesi gibi tıbbi durumlarla sınırlandırılmıştır.

Bu nedenle: “Yurt dışında cinsiyet seçimi serbesttir.” şeklinde bütün ülkeler için geçerli tek bir ifade kullanmak doğru değildir. Yurt dışında tedavi planlanıyorsa ilgili ülkenin güncel mevzuatı ve yetkili sağlık otoritelerinin kuralları ayrıca kontrol edilmelidir.

Tüp Bebekte Cinsiyet Seçimi Gebelik Garantisi Verir mi?

Hayır.

Bir embriyonun kromozomal cinsiyetinin bilinmesi veya genetik test sonucunda transfere uygun değerlendirilmesi, o embriyonun mutlaka rahme tutunacağı anlamına gelmez.

Tüp bebek başarısını etkileyen faktörler arasında:

• Kadının yaşı,
• Yumurta rezervi ve yumurta özellikleri,
• Sperm özellikleri,
• Embriyo gelişimi,
• Rahim ve endometriyumla ilgili faktörler,
• Transfer koşulları,
• Çiftin tıbbi öyküsü

gibi çok sayıda değişken bulunur. Dolayısıyla cinsiyet bilgisi ile gebelik başarısı birbirinden farklı konulardır.

PGT-A Sağlıklı Bebek Garantisi Verir mi?

Hayır.

PGT-A sonucunda kromozom sayısı açısından uygun olarak değerlendirilen bir embriyo bile:

• Tutunmayabilir,
• Gebelik oluşmayabilir,
• Gebelik kaybıyla sonuçlanabilir,
• PGT-A’nın değerlendirmediği başka genetik veya sağlık sorunlarına sahip olabilir.

PGT sonuçlarında teknik sınırlılıklar ve mozaiklik gibi değerlendirilmesi gereken durumlar da bulunabilir. Bu nedenle PGT-A sonucunu “sağlıklı bebek garantisi” şeklinde yorumlamak doğru değildir.

Embriyo mozaikliği hakkında ayrıntılı bilgi için “Mozaik Embriyodan Sağlıklı Bebek Olur mu?” içeriğine dahili bağlantı verilebilir.

Yapay Zekâ Embriyo Cinsiyetini Seçmek İçin Kullanılır mı?

Tüp bebek laboratuvarlarında yapay zekâ tabanlı sistemler embriyo görüntülerini ve gelişim özelliklerini değerlendirmeye yardımcı olmak amacıyla araştırılmakta ve bazı merkezlerde kullanılmaktadır.

Ancak embriyo gelişimini değerlendirmeye yardımcı olan yapay zekâ sistemleri ile genetik cinsiyet belirleme veya cinsiyete göre embriyo seçimi aynı şey değildir. Bu konu için “Yapay Zekâ En İyi Embriyoyu Seçebilir mi?” içeriğine dahili bağlantı verilebilir.

Türkiye’de Cinsiyete Bağlı Hastalık Şüphesinde Nereye Başvurulur?

Ailede bilinen cinsiyete bağlı kalıtsal hastalık bulunuyorsa ilk aşamada:

• Tıbbi genetik uzmanı,
• Kadın Hastalıkları ve Doğum uzmanı,
• Yetkili Üremeye Yardımcı Tedavi (ÜYTE) merkezi

ile görüşülebilir.

Genetik danışmanlık sırasında aile ağacı, mevcut genetik raporlar ve bilinen hastalık değerlendirilerek PGT-M veya başka üreme seçeneklerinin gerekli olup olmadığı belirlenebilir. Amaç cinsiyet tercihi yapmak değil, kalıtsal hastalığın gelecek nesle aktarılma riskini değerlendirmektir.

Tüp Bebekte Cinsiyet Seçimi Yapılabilir mi? Kısa Yanıt

Tüp bebekte cinsiyet seçimi teknik olarak mümkün olabilecek genetik bilgilerden yararlanılarak gerçekleştirilebilir; ancak Türkiye’de kişisel tercihe dayalı cinsiyet seçimi yapılamaz.

PGT-A gibi testlerde cinsiyet kromozomları hakkında bilgi ortaya çıkabilmesi, çiftlerin istedikleri cinsiyette embriyoyu serbestçe seçebileceği anlamına gelmez. Cinsiyete bağlı ciddi bir kalıtsal hastalık riski bulunuyorsa durum tıbbi genetik ve ÜYTE ekibi tarafından ayrıca değerlendirilir.

Bu nedenle Türkiye için en net cevap şöyledir: Kız veya erkek çocuk tercihi amacıyla tüp bebekte cinsiyet seçimi yapılamaz; cinsiyete bağlı genetik hastalık riski bulunan tıbbi durumlar ise özel olarak değerlendirilir.

Sıkça Sorulan Sorular