Demir Eksikliği Hamileliğe Engel Mi?

Demir eksikliği, üreme çağındaki kadınlarda özellikle yoğun adet kanaması, yetersiz demir alımı veya emilim bozukluğu nedeniyle sık görülebilir. Halsizlik, baş dönmesi ve çarpıntı gibi belirtiler oluşturabildiği gibi bazen hiçbir belirti vermeden yalnızca kan testlerinde fark edilir.

Demir eksikliği hamileliğe engel mi? Hafif demir eksikliği genellikle gebeliği tek başına tamamen engellemez. Ancak eksiklik ilerlediğinde, özellikle demir eksikliği anemisi gelişmişse genel sağlık, adet düzeni ve gebeliğe hazırlık süreci olumsuz etkilenebilir.

Demir eksikliği saptanan her kadında kısırlık gelişmez. Buna karşılık gebelikte demir ihtiyacı arttığı için eksikliğin mümkünse gebelikten önce belirlenmesi, nedeninin araştırılması ve uygun biçimde tedavi edilmesi önemlidir.

Kadın Üremesinde Sağlık Durumları

Demir Eksikliği Nedir?

Demir; hemoglobin üretimi, dokulara oksijen taşınması, enerji metabolizması ve bağışıklık sistemi için gerekli bir mineraldir. Vücutta yeterli demir bulunmadığında önce depolar azalır, daha sonra kırmızı kan hücrelerinin üretimi etkilenebilir.

Demir eksikliği ile demir eksikliği anemisi aynı durum değildir:

• Demir eksikliğinde depolar azalmıştır ancak hemoglobin henüz normal olabilir.
• Demir eksikliği anemisinde demir depolarının azalmasına ek olarak hemoglobin seviyesi de düşmüştür.
• Kansızlığın her türü demir eksikliğinden kaynaklanmaz.
• B12 veya folat eksikliği, kronik hastalıklar ve kalıtsal kan hastalıkları da anemi oluşturabilir.

Demir depolarını değerlendirmede en sık kullanılan test ferritin ölçümüdür. Dünya Sağlık Örgütü ferritini, sağlıklı bireylerde demir depolarını değerlendirmek için uygun bir belirteç olarak kabul etmektedir. Enfeksiyon veya inflamasyon sırasında ferritin yükselebildiği için sonuç gerektiğinde CRP ve diğer kan değerleriyle birlikte yorumlanmalıdır.

Demir Eksikliği Hamile Kalmayı Zorlaştırır mı?

Demir eksikliği gebeliği önleyen kesin ve bağımsız bir neden olarak kabul edilmez. Bir kadının hamile kalma ihtimali; yaşı, yumurtlama düzeni, yumurtalık rezervi, fallop tüplerinin açıklığı, rahim yapısı ve eşinin sperm özellikleri gibi çok sayıda faktöre bağlıdır.

Demir eksikliği belirginleştiğinde vücudun enerji üretimi ve dokulara oksijen taşıma kapasitesi azalabilir. Ağır anemi, vücut için fizyolojik bir stres oluşturabilir. Özellikle yetersiz beslenme, aşırı düşük kilo veya kronik bir hastalıkla birlikteyse adetlerin seyrekleşmesine ve yumurtlama düzeninin bozulmasına katkıda bulunabilir.

Demir alımı ile doğurganlık arasındaki araştırmalar ise kesin bir neden-sonuç ilişkisi göstermemektedir. Bazı gözlemsel çalışmalar demir takviyesi veya hem dışındaki kaynaklardan alınan demir ile yumurtlama bozukluğuna bağlı infertilite riskinin azalması arasında ilişki bildirmiştir.

Buna karşılık daha yeni iki geniş gebelik planlama grubunda, besinlerle alınan demir ile aylık gebelik olasılığı arasında tutarlı bir ilişki bulunmamıştır. Bazı olumlu bulgular daha çok yoğun adet gören veya demir eksikliği riski taşıyan kadınlarda görülmüştür. 

Bu nedenle demir takviyesi bir doğurganlık artırıcı tedavi olarak görülmemelidir. Gerçek eksikliğin düzeltilmesi sağlık açısından önemlidir; ancak gereksiz demir kullanmanın gebeliği hızlandıracağı söylenemez.

Demir Eksikliği Yumurtlamayı Etkiler mi?

Demirin yumurtlama üzerindeki doğrudan etkisi tam olarak açıklanmış değildir. Hafif demir eksikliğinin tek başına yumurtlamayı durdurması beklenmez.

Bununla birlikte ciddi demir eksikliği anemisi aşağıdaki durumlarla birlikte görüldüğünde adet döngüsünü etkileyebilir:

• Çok yoğun ve uzun süren adet kanamaları
• Yetersiz kalori ve protein alımı
• Aşırı düşük vücut ağırlığı
• Emilim bozukluğu
• Kronik inflamatuvar hastalıklar
• Yoğun fiziksel egzersiz
• Tiroid hastalıkları

Bazı kadınlarda demir eksikliğinin nedeni zaten üreme sağlığını etkileyen bir durum olabilir. Örneğin miyom veya adenomyozis yoğun kanamaya ve demir kaybına yol açarken aynı zamanda gebelik planını da etkileyebilir. Bu durumda yalnızca demir takviyesi kullanmak, kanamanın altında yatan nedeni çözmez.

Demir Eksikliği Yumurtalık Rezervini Düşürür mü?

Demir eksikliğinin doğrudan AMH değerini düşürdüğünü veya yumurtalık rezervini azalttığını kanıtlayan yeterli veri bulunmamaktadır. AMH başta yaş olmak üzere yumurtalıklardaki folikül havuzu, yumurtalık ameliyatları, genetik özellikler ve bazı tıbbi tedavilerle ilişkilidir.

Demir takviyesi kullanıldığında AMH’nin kesin olarak yükseleceği ya da yumurta sayısının artacağı yönündeki iddialar bilimsel olarak desteklenmemektedir. Üstelik ihtiyaç olmadan yüksek doz demir almak yarar sağlamayabilir.

Düşük AMH ile demir eksikliği aynı anda bulunabilir ancak bu durum ikisi arasında mutlaka neden-sonuç ilişkisi olduğu anlamına gelmez. Her iki sonuç kendi klinik ölçütlerine göre değerlendirilmelidir.

Gebelikte Demir Eksikliği Neden Önemlidir?

Gebelik başladıktan sonra annenin kan hacmi artar. Bebeğin ve plasentanın gelişimi için de ek demire ihtiyaç duyulur. Gebelik öncesinde demir depoları düşükse bu artan ihtiyacın karşılanması zorlaşabilir.

Tedavi edilmeyen belirgin demir eksikliği anemisi:

• Şiddetli halsizlik ve egzersiz kapasitesinde azalma
• Çarpıntı ve nefes darlığı
• Enfeksiyonlara karşı direncin etkilenmesi
• Doğum sırasında kan kaybını tolere etmede güçlük
• Erken doğum ve düşük doğum ağırlığı riskinde artış

ile ilişkilendirilmektedir. Risk, aneminin şiddetine ve eşlik eden sağlık sorunlarına göre değişir.

Dünya Sağlık Örgütü gebelikte artan gereksinim nedeniyle demir ve folik asit desteğini doğum öncesi bakımın bir parçası olarak önermektedir. Günlük öneri toplumdaki anemi sıklığına ve sağlık politikalarına göre değişebileceğinden kişisel doz hekim tarafından belirlenmelidir. (Dünya Sağlık Örgütü gebelikte demir ve folik asit önerisi)

Demir Eksikliğinin Belirtileri Nelerdir?

Demir depoları azalmaya başladığında belirti görülmeyebilir. Eksiklik ilerledikçe şikâyetler belirginleşebilir.

Yaygın belirtiler şunlardır:

• Sürekli yorgunluk ve güçsüzlük
• Soluk cilt görünümü
• Baş dönmesi veya baş ağrısı
• Eforla nefes darlığı
• Kalp çarpıntısı
• Dikkati toplamakta zorlanma
• Saç dökülmesi
• Tırnaklarda kırılma
• Ağız kenarında çatlaklar
• Toprak veya buz yeme isteği
• Huzursuz bacak yakınmaları

Bu belirtiler yalnızca demir eksikliğine özgü değildir. Tiroid hastalıkları, B12 eksikliği, uyku bozuklukları ve başka sağlık sorunları da benzer şikâyetlere yol açabilir.

Demir Eksikliği Neden Ortaya Çıkar?

Üreme çağındaki kadınlarda en yaygın nedenlerden biri adetle kaybedilen kandır. Kanama miktarı arttıkça demir kaybı da yükselir.

Başlıca nedenler şu şekilde sıralanabilir:

Yoğun Adet Kanaması

Bir haftadan uzun süren, sık ped veya tampon değiştirmeyi gerektiren, büyük pıhtılarla seyreden adetler demir eksikliğine neden olabilir. Miyom, adenomyozis, polip ve bazı hormonal bozukluklar kanamayı artırabilir.

Yetersiz Demir Alımı

Et, yumurta, baklagiller ve demir içeren diğer besinlerin yetersiz tüketilmesi depoların azalmasına katkıda bulunabilir. Vegan veya vejetaryen beslenme tek başına demir eksikliği anlamına gelmez; ancak beslenme planının demir ve emilimi destekleyen besinler açısından dengeli olması gerekir.

Emilim Bozuklukları

Çölyak hastalığı, inflamatuvar bağırsak hastalıkları, mide ameliyatları ve bazı mide-bağırsak sorunları demirin emilimini azaltabilir. Ağızdan demir tedavisine rağmen ferritin yükselmiyorsa emilim sorunu araştırılabilir.

Sindirim Sisteminden Kan Kaybı

Mide veya bağırsak kanamaları da demir eksikliğine yol açabilir. Adet kanaması belirgin olmayan bir kadında tekrarlayan ya da açıklanamayan eksiklik varsa sindirim sistemi nedenleri göz ardı edilmemelidir.

Artan İhtiyaç

Gebelik, emzirme ve kısa aralıklarla gerçekleşen gebelikler demir ihtiyacını artırabilir. Depolar yeterince yenilenmeden yeni bir gebelik oluşması eksikliği ağırlaştırabilir.

Demir Eksikliği Nasıl Teşhis Edilir?

Tanı yalnızca hemoglobin sonucuna bakılarak konulmamalıdır. Hemoglobin normal olsa bile demir depoları azalmış olabilir.

Ferritin için tek bir değer bütün hastalarda aynı şekilde yorumlanamaz. Laboratuvarın referans aralığı, belirtiler, gebelik durumu ve inflamasyon varlığı dikkate alınmalıdır.

Tahlilde düşük ferritin saptanması yalnızca takviye başlanmasını değil, eksikliğin nedeninin araştırılmasını da gerektirir. Özellikle yoğun kanama, karın ağrısı, bağırsak alışkanlıklarında değişiklik veya tekrarlayan eksiklik varsa ek incelemeler yapılabilir.

Gebelik Planlarken Demir Eksikliği Nasıl Tedavi Edilir?

Tedavi eksikliğin şiddetine, anemi bulunup bulunmamasına, altta yatan nedene ve gebelik durumuna göre planlanır. Hedef yalnızca hemoglobini yükseltmek değil, demir depolarını da uygun seviyeye getirmektir.

Ağızdan Demir Tedavisi

Çoğu hastada ilk seçenek ağızdan kullanılan demir preparatlarıdır. İlacın türü, içerdiği elementer demir miktarı ve kullanım sıklığı hekim tarafından belirlenir.

Demir ilaçları bulantı, karın ağrısı, kabızlık, ishal ve dışkıda koyulaşma yapabilir. Yan etki oluştuğunda tedavi bırakılmadan önce doz aralığı veya preparat değişikliği konusunda sağlık uzmanına danışılmalıdır.

Damar Yoluyla Demir Tedavisi

Ağızdan tedavinin tolere edilemediği, emilimin yetersiz olduğu veya eksikliğin daha hızlı düzeltilmesi gereken durumlarda damar yoluyla demir değerlendirilebilir. Bu yöntem her düşük ferritin sonucunda gerekli değildir.

Gebelikte damar yoluyla tedavinin gerekliliği ve zamanlaması kadın hastalıkları uzmanı tarafından belirlenmelidir. Preparata bağlı reaksiyon riski nedeniyle uygulama sağlık kuruluşunda yapılır.

Altta Yatan Nedenin Tedavisi

Yoğun adet kanamasına neden olan miyom, polip veya hormonal sorun kontrol altına alınmadıkça demir eksikliği tekrarlayabilir. Benzer şekilde çölyak hastalığı veya mide-bağırsak kanaması varsa yalnızca demir kullanmak kalıcı çözüm sağlamaz.

Demir İçeren Besinler Nelerdir?

Beslenme, demir eksikliğinin önlenmesinde ve tedaviye destek olmakta önemlidir. Ancak belirgin anemiyi yalnızca gıdalarla kısa sürede düzeltmek her zaman mümkün olmayabilir.

Demir kaynakları şunlardır:

• Kırmızı et ve sakatat
• Hindi, tavuk ve balık
• Yumurta
• Mercimek, nohut ve kuru fasulye
• Koyu yeşil yapraklı sebzeler
• Tahin ve kabak çekirdeği
• Demirle zenginleştirilmiş tahıllar
• Kuru meyveler

Hayvansal kaynaklardaki hem demiri genellikle daha kolay emilir. Bitkisel demir kaynaklarını biber, portakal, kivi veya domates gibi C vitamini içeren besinlerle birlikte tüketmek emilimi destekleyebilir.

Çay ve kahve, demir içeren öğünle aynı anda tüketildiğinde emilimi azaltabilir. Kalsiyum içeren takviyeler ve bazı ilaçlar da demir preparatlarıyla etkileşebileceğinden kullanım aralığı konusunda hekim veya eczacı önerisi alınmalıdır.

Demir İlacı Hamile Kalmayı Kolaylaştırır mı?

Demir ilacı yalnızca demir eksikliği bulunan kişide eksikliği gidermek amacıyla kullanılır. Yumurtlamayı doğrudan başlatan veya gebeliği garanti eden bir ilaç değildir.

Ferritin değeri normal olan bir kadının daha fazla demir kullanması doğurganlığı artırmaz. Gereksiz ve yüksek doz kullanım; mide-bağırsak şikâyetlerine, ilaç etkileşimlerine ve bazı durumlarda demir birikimine yol açabilir.

Gebelik planlayan kadınların internetten veya çevreden alınan önerilerle yüksek doz takviye kullanması doğru değildir. Demir, folik asit ve diğer desteklerin dozu sağlık geçmişine ve kan sonuçlarına göre belirlenmelidir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalıdır?

Aşağıdaki durumlarda değerlendirme geciktirilmemelidir:

• Uzun süren veya çok yoğun adet kanaması
• Belirgin halsizlik, nefes darlığı ya da çarpıntı
• Tekrarlayan düşük ferritin veya anemi
• Demir ilacına rağmen değerlerin yükselmemesi
• Gebelik planı veya mevcut gebelik
• Dışkıda kan ya da siyah, katran görünümü
• Açıklanamayan kilo kaybı
• Şiddetli karın veya mide ağrısı

Göğüs ağrısı, dinlenirken nefes darlığı, bayılma veya çok hızlı kalp atımı gibi belirtiler varsa acil tıbbi değerlendirme gerekir.

Demir eksikliği hamileliğe genellikle doğrudan ve kesin bir engel oluşturmaz. Bununla birlikte ileri eksiklik ve demir eksikliği anemisi genel sağlığı, adet düzenini ve gebeliğe hazırlık sürecini etkileyebilir. Gebelik başladıktan sonra artan demir ihtiyacı, mevcut eksikliğin daha belirgin hâle gelmesine yol açabilir.

Gebelik planlayan kadınlarda düşük ferritin veya anemi saptandığında eksikliğin nedeni araştırılmalı ve tedavi kişiye göre düzenlenmelidir. Gereksiz takviye yerine kan sonuçlarına dayanan takip, sağlıklı bir gebelik hazırlığı açısından daha güvenli bir yaklaşımdır.

Sıkça Sorulan Sorular